RESOURCES

“ИМАМ АЛЬ-ШАТИБИНИН ЖОГОРКУ МАКСАТ ЖАНА ИСЛАМ МЫЙЗАМЫНЫН КӨЗДӨГӨН ТЕОРИЯСЫ”

Author: Ahmad Al-Raysuni

“ИМАМ АЛЬ-ШАТИБИНИН ЖОГОРКУ МАКСАТ ЖАНА ИСЛАМ МЫЙЗАМЫНЫН КӨЗДӨГӨН ТЕОРИЯСЫ”

    Китептин автору доктор Ахмад аль-Раусини атактуу окумуштуу жана Макасид аль-Шариа (жогорку максаттар жана Ислам мыйзамдарынын көздөгөнү) боюнча адис. Аль-Макасид жөнүндөгү билим бул жакта “жогорку максаттар” же “ниеттер” деп которулган жана бул азыркы учурдагы Ислам көз карашына каршы чыккан көйгөйлөргө багытталып, аларды чечиш үчүн өбөлгө болгон китеп. Мындай билим максатка негизделген фикхти өнүктүрүүдө жана Ислам нормаларындагы акылмандуулук концепциясын түшүнүүдө, баалоодо жардам берет.

    Исламдын алгачкы мезгилдеринде Ислам аалымдары ислам окутуулары жана негиздери менен мусулмандардын күнүмдүк жашоосу жана тажрыйбасы ортосунда пайда болгон айырманы көрүшкөн. Адамдардын пайда алышы үчүн жана зыян, же коррупциядан алыс болушу үчүн жардам берүү максатында алар Исламдын максаттарын, укуктук нормаларын жана ошондой эле көздөгөнүн, максатын, шарияттын аткарган ишин, же башкача айтканда, Ислам мыйзамын түшүндүрүшкөн. Окумуштуулар көздөлгөн ой-пикирлердин, жогорку максаттардын, себептердин Куран аяттарында жана Сүннөттө же толук Иджтихатта (көз карандысыз ой жүгүртүү) ачык жазылганын көргөзүшкөн. Бүгүнкү күндө абдан бат жана максаттуу кабыл алуу менен гана бул башкы максаттарды токтоосуз илимий аракеттер аркылуу аныктаса болот.

    Сүннөт чечимдерди, мыйзамдарды, практикалык концепцияларды жана социалдык системаларды Исламдын максаттарына жетүүгө жана Үммөттү агартууга шыктандырат. Бул китеп Куран менен Сүннөттү түшүнүү ыкмаларынын мүнөздүү үлгүлөрүн жана алардан пайда болгон илхам менен көргөзмөлөрдү тартуулайт. Имам Абу Исхак аль-Шатиби (790-х.ж.с./1388-б.з.к.) китебинин темасы Ислам мыйзамынын принциптерин жана максаттарын чагылдырган жана шыктандырган изилдөө болуп саналат. Анын ыкмалары Куран менен Сүннөт боюнча көрүнүктүү жана негизделген түшүнүктү камтыйт.

    Мындай тексттерден келип чыккан маанилерди жана көргөзмөлөрдү түшүнүү үчүн кызыгууга негизделген чечмелөө колдонулат. Бул китеп мыйзамга жоопкер болгон тараптарга ишенүүнүн маанилүүлүгүн жана ошол мыйзамга жоопкер тараптарга биздин түшүнүктөр менен негизги тексттерди колдонуубузда ортомчу болууга уруксат берүүнү баса белгилейт. Ислам мыйзамынын универсалдуу принциптери менен максаттары ар бир иджтихатка жана Ислам ой-пикирине туруктуу негиз болгондуктан, бул принциптер менен максаттардын маанилүүлүгү кайрадан түзүлүшү керек.

    Мусулмандардын акыл жагынан кризиске учурагандыгынын эң көрүнүктүү мисалы анын жалпы эрежелерге артыкчылык коюуда көргөзгөн теңдүүлүктү бузгандыгы болуп саналат. Биздин академиялык жана практикалык жашоо баалуулуктар менен артыкчылык коюудагы теңдүүлүктүн бузулуусу карама-каршылыктар сыяктуу оорулар менен курчалган. Көңүл бурулуп, басым жасалган нерселер сырткы көрүнүш жана формалдуулук болуп, ошол эле учурда негизги максаттар менен маани-маңыздар эске алынбай калган. Керексиз иштер менен алек болушуп, эң негизги нерселер унутулуп калган. Мусулман окумуштуулары, ойчулдары жана ислам ишенимин түшүнүүгө чакыргандар үчүн бул өтө маанилүү маселе. Бул маселенин чечилиши артыкчылык коюудагы тартипте жана Мусулмандардын стандарт менен баалуулуктар системасын кайрадан калыбына келтирүүдө жатат.

    Автор ислам мыйзамынын ар түрдүү багыттагы максаттары жана окуулары менен максатка негизделген ой-пикир жөнүндө биринчилерден болуп максатка багытталган юриспруденциянын атасы болгон Имам Абу Исхак аль-Шатибинин толук теориясын тартуулайт. Автор аль-Шатибинин жазууларынан “максатка байланышкан принциптерди” алып, Мыйзам Чыгаруучунун максаттарын кантип билүүнү көргөзөт. Биз тез арада максатка негизделген иджтихат менен максатка негизделген юриспруденцияга катышууга жөндөмдүү болушубуз керек. Бул китеп “жашоодогу юриспруденция” менен бирге принциптер жана анын өзөгүн түзгөн нормалардын мисалдарын көргөзөт. Ислам юриспруденциясы учурдагы Ислам жашоосунун укуктук нормаларын белгилей алат.