Ön söz: Bu bölmədə Azərbaycan və Türkiyə arasındakı tarixi, qonşuluq və milli-mənəvi əlaqələrin müstəqillik dövründə tələbə mübadiləsinə təsiri şərh olunur. Azərbaycandan Türkiyəyə təhsil almağa gedən tələbələrin sayca xarici tələbələr arasında ilk sırada yer alması vurğulanır. Tədqiqatın iki fəsildən ibarət quruluşu, elmi aktuallığı və məqsədi izah edilir. Həmçinin Türkiyədə təhsil alan 150 azərbaycanlı tələbə arasında «qartopu» modeli əsasında keçirilmiş anket sorğusunun metodoloji parametrləri, 5 faizlik xəta intervalı və etibarlılıq meyarları barədə məlumat verilir.

Birinci Fəsil: Miqrasiya nəzəriyyələri və tələbə miqrasiyası: Birinci fəsildə miqrasiya anlayışı sosioloji, demoqrafik, iqtisadi və siyasi aspektlərdən araşdırılır. Bölmədə miqrasiyaya dair klassik və müasir konsepsiyalar — Ravenşteynin qanunları, Ştoufferin kəsişən fürsətlər nəzəriyyəsi, Everet Linin itələmə və cəzbetmə modeli, Mərkəz-periferiya və Asılılıq məktəbi, Tomas Faistin miqrasiya sistemləri və sosial şəbəkə nəzəriyyələri geniş təhlil olunur. Qloballaşmanın elmi, mədəni və kommunikasiya sahələrindəki rolu, beynəlxalq tələbə miqrasiyasının formalaşması, OECD statistikaları və ölkələrin təhsil hərəkətliliyindən əldə etdiyi iqtisadi-sosial dividendlər sistemli şəkildə izah edilir.

İkinci Fəsil: Mədəniyyət mübadiləsi və sosial inteqrasiya: Bu fəsildə fərd və cəmiyyət münasibətlərində kimlik, mədəniyyət, kulturasiya, akkulturasiya, assimilyasiya və sosial-mədəni inteqrasiya anlayışları nəzəri müstəvidə nəzərdən keçirilir. Ardınca Türkiyənin beynəlxalq tələbə siyasəti, Böyük Tələbə Layihəsi və YTB fəaliyyəti işıqlandırılır. Fəslin əsas hissəsini 150 azərbaycanlı tələbə arasında aparılmış anket sorğusunun təhlili təşkil edir. Burada tələbələrin dini inancları, məzhəb mənsubiyyəti, Türkiyəni seçmə səbəbləri, ölkəyə gəlməmişdən əvvəlki və sonrakı təsəvvürləri, habelə təhsil prosesində dini düşüncələrində baş verən dəyişikliklər SPSS analizləri və statistik cədvəllər vasitəsilə ətraflı göstərilir.

Nəticə: Nəticə bölməsində tədqiqat zamanı əldə edilmiş nəzəri və emprik qənaətlər ümumiləşdirilir. Azərbaycanlı tələbələrin Türkiyəni seçməsində dini kimliyin birbaşa deyil (26,7%), ortaq mədəniyyət və din faktorunun (62,7%) və coğrafi yaxınlığın (72%) daha böyük rol oynadığı vurğulanır. Şiə tələbələrin dindarlıq səviyyəsinin azlıq refleksi səbəbilə daha yüksək olduğu, qadınların ibadətə daha bağlı olduğu qeyd edilir. Həmçinin ali təhsil müddətinin tələbələrin dini düşüncələrində köklü dəyişiklik yaratmadığı, lakin Türkiyədəki dini mühitə baxışda təxminən 15 faizlik neqativ azalmanın müşahidə olunduğu bildirilir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı: Bu bölmədə tədqiqat işinin hazırlanmasında istinad edilən 50 adda elmi ədəbiyyatın və rəsmi internet resurslarının biblioqrafik siyahısı əlifba sırası ilə təqdim olunur. Siyahıya miqrasiya sosiologiyası, qloballaşma, kimlik, mədəniyyətlərarası əlaqələr və beynəlxalq təhsil mövzularında Azərbaycan, türk və ingilis dillərində nəşr olunmuş monoqrafiyalar, elmi məqalələr, konfrans materialları və doktorluq dissertasiyaları daxildir. Həmçinin İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD), Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı (IOM), Türkiyə Ali Təhsil Şurası (YÖK) və Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin rəsmi hesabat və sənədlərinə yer verilmişdir.

Bəzirgan Verdiyevin «Azərbaycanlıların ali təhsil və yaşamaq üçün Türkiyəni seçməsində din faktoru və tələbələrin təhsil müddətində dini düşüncələrinin dəyişməsi» adlı kitabı Azərbaycan gənclərinin ali təhsil məqsədilə Türkiyəyə üz tutmasının motivlərini, bu seçimdə dini amillərin təsir gücünü və təhsil aldıqları müddət ərzində onların dünyagörüşündə, dini təsəvvürlərində baş verən dəyişiklikləri sosioloji və emprik metodlarla araşdıran elmi monoqrafiyadır. Əsər məntiqi ardıcıllıqla qurulmuş iki əsas fəsildən, tədqiqatın metodologiyasını şərh edən ön sözdən, əldə olunan elmi nəticələrin ümumiləşdirildiyi nəticə hissəsindən və zəngin ədəbiyyat siyahısından ibarətdir.

Kitabın giriş hissəsi olan «Ön söz»də müstəqilliyin bərpasından sonra Azərbaycan ilə Türkiyə arasında qurulan strateji, mədəni və qardaşlıq münasibətlərinin intensiv tələbə axınına zəmin yaratdığı qeyd olunur. Türkiyədə təhsil alan təxminən on beş min azərbaycanlı tələbənin oradakı ümumi əcnəbi tələbələr arasında birinci yeri tutması mövzunun aktuallığını şərtləndirən əsas amil kimi irəli sürülür. Müəllif tədqiqatın elmi aparatını açıqlayaraq, işin iki fəsildən ibarət olduğunu, birinci fəslin nəzəri bazanı, ikinci fəslin isə emprik tədqiqat və regional konteksti əhatə etdiyini bildirir. Həmçinin tədqiqatda istifadə olunan sosioloji anket sorğusunun «qartopu» modeli ilə seçilmiş 150 tələbə arasında 5 faizlik xəta intervalı ilə aparıldığı qeyd edilir.

Əsərin «Miqrasiya nəzəriyyələri və tələbə miqrasiyası» adlanan birinci fəsli bəşər tarixinin ən qədim hadisələrindən biri olan miqrasiyanın mahiyyətinin izahı ilə başlayır. Müəllif miqrasiyanı təkcə mexaniki yerdəyişmə kimi deyil; demoqrafik, iqtisadi, siyasi, psixoloji və antropoloji təbəddülatlar doğuran çoxşaxəli ictimai proses kimi dəyərləndirir. Bu çərçivədə sosiologiya elmində mövcud olan fundamental miqrasiya nəzəriyyələri ardıcıllıqla nəzərdən keçirilir. Əvvəlcə Ravenşteynin XIX əsrin sonlarında İngiltərə statistikası əsasında formalaşdırdığı yeddi miqrasiya qanunu təhlil edilir. Daha sonra Ştoufferin 1940-cı ildə irəli sürdüyü və miqrant sayını məsafə və mövcud imkanların miqdarı ilə əlaqələndirən «Kəsişən fürsətlər» nəzəriyyəsi araşdırılır. Nəzəri təhlil Everet Linin 1966-cı ildə sistemləşdirdiyi «İtələmə və cəzbetmə» modeli ilə davam etdirilir; burada köç edilən və tərk edilən yerlərin mənfi və müsbət parametrləri, o cümlədən işsizlik, siyasi təzyiqlər, əmək bazarı və azadlıq mühiti təsnif olunur. Asılılıq məktəbinin nümayəndələri (Baran, Frank, Vallerştayn, Amin) tərəfindən inkişaf etdirilən «Mərkəz-periferiya» nəzəriyyəsi inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasındakı iqtisadi-resurs asılılığını açıqlayır. Tomas Faistin «Miqrasiya sistemləri nəzəriyyəsi» makro və mikro əlaqələri, dövlətlərarası tarixi-müstəmləkə və siyasi müqavilələri əhatə edir. Velbertin «Sosial şəbəkə nəzəriyyəsi» isə miqrantların qurduğu əlaqələr şəbəkəsinin köç prosesini necə fasiləsiz və öz-özünü təmin edən bir mexanizmə çevirdiyini nümayiş etdirir. Fəslin sonrakı hissələrində qloballaşma fenomeni, onun texnoloji və mədəni boyutları, habelə beynəlxalq tələbə miqrasiyasının qlobal dinamikası (OECD statistikaları əsasında 1975-ci ildən 2020-ci ilə qədərki artım xətti) və İslam tarixindəki «Rihlə» ənənəsi təhlil edilir.

Kitabın «Mədəniyyət mübadiləsi və sosial inteqrasiya» adlı ikinci fəsli tədqiqatın nəzəri-sosioloji və tətbiqi-emprik hissələrini özündə birləşdirir. Fəslin əvvəlində fərdin özünü dərk və ifadə etmə forması olan kimlik məfhumu, onun sosiallaşma prosesində qazanılması (Nuri Bilgin, Samuel Hantinqton) və Henri Tajfel ilə Con Turnerin sosial kimlik nəzəriyyəsinin üç hipotezi araşdırılır. Ardınca mədəniyyət, mədəniyyətlərarası təmas, həmçinin fərdin öz cəmiyyətinin dəyərlərini mənimsəməsi olan kulturasiya (Bozkurt Güvenç, Anton Ziyderveld) və fərqli mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiri kimi akkulturasiya (Con Berri modeli) izah olunur. Daha sonra assimilyasiya siyasətləri («İngilisliyə uyğunluq» və «Əritmə qabı») və onların tənqidi, eləcə də Hartmut Esser və Adyu Qrilinin mərhələli inteqrasiya modelləri, Avropa İttifaqının inteqrasiya prinsipləri təqdim edilir. Bu nəzəri bazanın davamı olaraq Türkiyənin türk-müsəlman coğrafiyasındakı tarixi mərkəz mövqeyi, Osmanlı irsi, Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Əbülfəz Elçibəy dövründə göndərilən 929 tələbə və BDU İlahiyyat fakültəsinin təsis olunması ilə başlayan rəsmi təhsil əlaqələri xatırladılır. Türkiyənin 1993-cü ildən başladığı «Böyük Tələbə Layihəsi» və 2010-cu ildə təsis edilmiş Xaricdə Yaşayan Türklər və Əqrəba İcmaları Baş idarəsinin (YTB) həyata keçirdiyi «Türkiyə Bursları» proqramı beynəlxalq tələbə axınını artıran institusional zəmin kimi qiymətləndirilir.

İkinci fəslin əsas elmi yeniliyi 150 azərbaycanlı tələbə arasında keçirilmiş dördhissəli anket sorğusunun təhlilində əks olunur. Tədqiqatın etibarlılığı SPSS 21 proqramında Cronbach alfa metodu ilə yoxlanılmış və 0,85 göstərici ilə yüksək etibarlılıq təsdiqlənmişdir. Tələbələrin 64,7%-ni kişilər, 35,3%-ni qadınlar təşkil edir; onların 30%-i bakalavr, 49,3%-i magistr, 20,7%-i doktorantura pilləsində oxuyur. Dini inanc bölgüsündə iştirakçıların 80,7%-i İslam, 8%-i ateizm, 4,7%-i deizm, 3,3%-i aqnostisizm seçmişdir. Məzhəb bölgüsündə isə sünnilər (hənəfi 41,3%, şafei 6%) 47,3%, şiələr 26%, inancsızlar 8%, digərləri 18,7% paya sahibdir. Təhlillər göstərir ki, Türkiyəni seçmə səbəbləri arasında coğrafi yaxınlıq (72%) və ortaq mədəniyyət-din amili (62,7%) öndə gəldiyi halda, sırf «dini kimlik» faktoru cəmi 26,7% tələbə tərəfindən qəbul edilmiş, 60% tərəfindən rədd edilmişdir. Sorğuda qadınların dini inanclarına və ibadətlərə kişilərdən daha bağlı olduğu, şiə tələbələrin isə azlıq psixologiyası ilə dindarlıq göstəricilərində sünnilərdən daha həssas davrandığı müəyyən edilmişdir. Eyni zamanda, tələbələrin Türkiyədəki dini həyata dair gəlməzdən əvvəlki pozitiv gözləntilərinin təhsil müddətində təxminən 15% zəiflədiyi (Türkiyə xalqının inanclı olması fikrinə tam razılıq 22%-dən 12,7%-ə düşmüşdür) aşkara çıxarılmışdır. Bununla belə, respondentlərin 71,3%-i ali təhsilin onların dini inancına birbaşa təsir göstərmədiyini bildirmişdir.

Əsərin «Nəticə» bölməsində vurğulanır ki, Türkiyəyə tələbə miqrasiyasında dini kimlik əsas itələyici və ya cəzbedici amil deyil; ortaq mədəni zəmin, dil yaxınlığı və coğrafi əlverişlilik həlledici rol oynayır. Ali təhsil mühiti fərdlərin dini inanclarını kökündən dəyişdirməsə də, onların cəmiyyət və din münasibətlərinə daha rasional və tənqidi yanaşmasına şərait yaradır. Kitabın sonunda yer alan 50 mənbəlik ədəbiyyat siyahısı tədqiqatın möhkəm nəzəri və empirik mənbələrə əsaslandığını göstərir.

Ön söz: Kitabın «Ön söz» bölməsi Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Türkiyə Respublikası ilə qurduğu çoxşaxəli qardaşlıq və strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin təhlili ilə açılır. Müəllif qeyd edir ki, müstəqillik illərində azərbaycanlıların xaricdə ali təhsil almaq və yaşamaq üçün məhz Türkiyəyə üstünlük verməsi təbii bir proses olub və bu qərara iki ölkə arasındakı ortaq milli-mənəvi dəyərlər, qonşuluq əlaqələri və intensiv tələbə mübadiləsi birbaşa təsir göstərmişdir. Statistik göstəricilərə görə, Azərbaycandan Türkiyəyə təhsil almağa yollanan tələbələrin sayının təxminən on beş min nəfərə çatması və onların Türkiyədəki xarici tələbələr arasında birinci yeri tutması aparılan sosioloji araşdırmanın elmi və ictimai əhəmiyyətini qat-qat artırır.

Bölmədə tədqiqat işinin iki əsas fəsildən ibarət strukturu barədə müfəssəl məlumat verilir. Bildirilir ki, birinci fəsildə miqrasiya nəzəriyyələri, qlobal miqyasda cərəyan edən tələbə miqrasiyası, fərdi və ictimai kimlik, aidiyyət hissi, fərqli mədəniyyət ünsürlərinin toqquşması və uzlaşması, mədəni mübadilə və sosial inteqrasiya prosesləri araşdırılır ki, bu da bütün tədqiqatın nəzəri sütununu formalaşdırır. İkinci fəsildə isə Türkiyənin Yaxın Şərq və postsovet məkanındakı siyasi, iqtisadi və dini mövqeyi xülasə edilir, ardınca Türkiyədə ali təhsil alan azərbaycanlı gənclərin dini düşüncələrində təhsil müddətində hansı dəyişikliklərin baş verdiyini aşkarlayan sosioloji anket sorğusunun nəticələri elmi təhlilə cəlb olunur.

Müəllif bölmədə tətbiq olunan emprik tədqiqat metodologiyasını da aydınlaşdırır. Belə ki, araşdırma anket sorğusu metoduna əsaslanır və ümumi kontingentin təxminən 10 faizini əhatə edəcək şəkildə 150 tələbənin iştirakı ilə reallaşdırılmışdır. Respondentlərin seçilməsində sosiologiyada geniş tətbiq edilən «qartopu» (snowball) modelindən istifadə olunmuş, tədqiqatın etibarlılıq və yanılma intervalı 5 faiz həcmində hesablanmışdır. Müəllif metodoloji əsaslandırmada Hamdi İslamoğlu və Ümit Alnıaçıkın sosial elmlərdə araşdırma üsullarına dair əsərlərinə istinad edərək aparılan ölçmələrin elmi standartlara tam cavab verdiyini vurğulayır.

Birinci Fəsil: Miqrasiya nəzəriyyələri və tələbə miqrasiyası: Əsərin birinci fəsli miqrasiyanın tarixi təkamülü və sosioloji mahiyyətinin araşdırılması ilə başlayır. Miqrasiyanın insanlıq tarixi qədər qədim olduğu, bəzi alimlər tərəfindən hətta Adəm peyğəmbərin cənnətdən çıxarılması ilə başladığı irəli sürülür. Tarixən insanların çətinliklərdən qurtulmaq, əmin-amanlıq və rifah əldə etmək naminə köç etdiyi, modern dövrdə isə bu prosesin ali təhsil almaq məqsədilə daha intensiv xarakter aldığı bildirilir. Camal Yalçın, Göksal Göker, Marshall Gordon, Stiven Kastles və Mark Miller kimi mütəxəssislərin yanaşmalarına istinad edilərək vurğulanır ki, miqrasiya təkcə fiziki-coğrafi yerdəyişmə deyil, cəmiyyətin sosial, siyasi, iqtisadi və mədəni strukturunu dərindən dəyişdirən çoxölçülü hadisədir. Tarixdə ilk kütləvi köçün IV əsrdə Hunların Qara dəniz sahillərinə və Avropaya irəliləməsi ilə başlayan «Xalqların böyük köçü» olduğu, Amerikanın kəşfindən sonra isə qitələrarası miqrasiyanın vüsət aldığı qeyd edilir.

Fəslin növbəti yarımbölmələrində miqrasiya ilə birbaşa bağlı olan nəzəriyyələr sistemli şəkildə təhlil edilir. Ravenşteynin XIX əsrin sonlarında İngiltərə demoqrafiyasına əsaslanaraq irəli sürdüyü yeddi miqrasiya qanununun (məsafə, mərhələli köç, yayılma və udma, zəncirvari köç, birbaşa miqrasiya, məskunlaşma fərqləri və qadınların rolu) elmi əhəmiyyəti vurğulanır. Samuel Ştoufferin 1940-cı ildə hazırladığı «Kəsişən fürsətlər» nəzəriyyəsi çərçivəsində köç edilən məsafə ilə gedilən yerdəki imkanların miqdarı arasındakı düz mütənasib əlaqə araşdırılır. Everet Linin 1966-cı ildə sistemləşdirdiyi «İtələmə və cəzbetmə» («Push-Pull») modeli dörd amil (əvvəlki yaşayış yeri, yeni yer, maneələr və fərdi seçimlər) əsasında izah edilir; işsizlik, demoqrafik təzyiq və siyasi böhran itələyici, əmək bazarı, boş ərazilər və siyasi azadlıqlar isə cəzbedici faktorlar kimi göstərilir. Pol Baran, Andre Qunder Frank, İmmanuel Vallerştayn və Samir Aminin «Asılılıq məktəbi»nə aid «Mərkəz-periferiya» konsepsiyası inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan cəmiyyətlər arasındakı xammal, kapital və ucuz işçi qüvvəsi mübadiləsini əsaslandırır. Tomas Faistin «Miqrasiya sistemləri nəzəriyyəsi» dövlətlərarası tarixi, müstəmləkə və ticarət müqavilələrinin miqrasiyaya təsirini açıqlayır. Velbertin «Sosial şəbəkə nəzəriyyəsi» isə ilkin miqrantların yaratdığı sosial kapital şəbəkəsinin sonrakı nəsillər üçün köçü öz-özünə davam edən zəncirvari prosesə çevirdiyini nümayiş etdirir.

Fəsildə həmçinin qloballaşma və beynəlxalq tələbə miqrasiyası qarşılıqlı əlaqədə təhlil edilir. Qloballaşmanın elmi-texniki, iqtisadi və mədəni inteqrasiyanı sürətləndirdiyi, Marşal Makluhanın «qlobal kənd» konsepsiyası, Entoni Qiddens, Corc Ritzer və Con Tomlinsonun baxışları kontekstində şərh olunur. Elm və informasiyanın əsas strateji resursa çevrildiyi vurğulanır. Beynəlxalq tələbə miqrasiyasının beyin axınının özəyini təşkil etdiyi, İslam tarixindəki «Rihlə» hərəkatı ilə paralellik təşkil etdiyi bildirilir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) hesabatlarına istinadən tələbə sayının 1975-ci ildəki 800 min nəfərdən 2012-ci ildə 4,5 milyona, 2020-ci ildə isə 8 milyona çatması göstərilir (Tablo 1). ABŞ, İngiltərə, Almaniya, Fransa və Avstraliyanın bu bazarda liderlik etdiyi, tələbə miqrasiyasının təkcə böyük iqtisadi gəlir mənbəyi deyil, həm də dövlətlərin yumşaq güc və mədəni diplomatiya vasitəsi olduğu qeyd edilir.

İkinci Fəsil: Mədəniyyət mübadiləsi və sosial inteqrasiya: İkinci fəsil miqrasiyanın sosial-mədəni nəticələrinin nəzəri təhlili ilə açılır. Kimlik anlayışının fərdin «kimsiniz?» sualına verdiyi cavab və cəmiyyətdəki statusu ilə müəyyənləşdiyi (Mustafa Altunoğlu, Bozkurt Güvenç, Samuel Hantinqton, Nuri Bilgin) izah olunur. Henri Tajfel və Con Turnerin sosial kimlik nəzəriyyəsinin üç hipotezi (qrupla eyniləşmə, sosial qrupların müqayisəsi və qrupun statusundan asılı olaraq formalaşan müsbət/mənfi kimlik) təhlil edilir. Mədəniyyət, onun ötürülməsi, Bozkurt Güvenç və Anton Ziyderveldin yanaşmaları ilə «kulturasiya» (fərdin öz cəmiyyətinin mədəniyyətini mənimsəməsi) və «akkulturasiya» (fərqli mədəniyyətlərin təması nəticəsində dəyişmə) anlayışları fərqləndirilir. Con Berrinin akkulturasiya modeli (bütünləşmə, assimilyasiya, ayrılma və marjinallaşma) və Borişin interaktiv modeli təqdim olunur. Assimilyasiyanın klassik nəzəriyyələri olan «İngilisliyə uyğunluq» (Anglo-conformity) və «Əritmə qabı» (Melting pot) təhlil edilir. Hartmut Esserin üçpilləli inteqrasiya nəzəriyyəsi və Adyu Qrilinin altımərhələli modeli (mədəni şok, təşkilatlanma, elit təbəqənin assimilyasiyası, partizanlıq, özünənifrət və tam inteqrasiya) nəzərdən keçirilir.

Nəzəri hissədən sonra Türkiyənin tarixi və müasir təhsil siyasətinə keçid edilir. Osmanlı dövlətinin süqutundan sonra Türkiyənin mərkəz statusunu qoruduğu, Sovet İttifaqının dağılması ilə türk dövlətlərinə yönəlik siyasət hazırladığı göstərilir. 1992-ci ildə Əbülfəz Elçibəyin qərarı ilə Türkiyəyə göndərilən 929 tələbə və 200 hərbçi, eləcə də Türkiyə Dəyanət Vəqfinin dəstəyi ilə Bakı Dövlət Universitetində İlahiyyat fakültəsinin açılması tələbə mübadiləsinin ilk rəsmi addımları kimi təsvir olunur. Türkiyənin 1993-cü ildə başlatdığı «Böyük Tələbə Layihəsi» və 2010-cu ildə Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığının (YTB) qurulması ilə «Türkiyə Bursları» layihəsinin beynəlxalq tələbə cəlbində dönüş nöqtəsi olduğu bildirilir (Qrafik 1).

Fəslin ən geniş hissəsini 150 azərbaycanlı tələbə arasında aparılmış anket sorğusunun təhlili təşkil edir. Metodologiyanın etibarlılığı SPSS 21 proqramında Cronbach alfa əmsalı ilə yoxlanılmış və 0,85 səviyyəsində yüksək etibarlılıq qeydə alınmışdır (Tablo 4). İştirakçıların demoqrafiyası üzrə 64,7%-i kişi, 35,3%-i qadındır; 30%-i bakalavr, 49,3%-i magistr, 20,7%-i doktoranturadır. Dini inanc baxımından 80,7% İslam, 8% ateizm, 4,7% deizm, 3,3% aqnostisizm qeyd etmişdir (Qrafik 2, Tablo 2). Məzhəb bölgüsündə sünni-hənəfilər 41,3%, şiələr 26%, sünni-şafeilər 6%, inancsızlar 8%, digərləri 18,7% təşkil edir (Tablo 3). Çarpaz təhlillər göstərir ki, şiələrin 53,5%-i, hənəfilərin 45,1%-i dini inancına çox bağlıdır; dini inancıyla qürur duyanlar şiələrdə 69,3%, hənəfilərdə 58,1%-dir. Qadınların ibadətə və inanca bağlılığı kişilərdən daha yüksəkdir (Tablo 6-10).

Türkiyəni seçmə səbəblərinə gəldikdə (Tablo 15-19), respondentlərin 72%-i «öz ölkəmə yaxın olduğu üçün», 62,7%-i «eyni mədəniyyət və dinə sahib olduğumuz üçün», 42,7%-i təqaüd imkanlarına görə, 46,7%-i təhsil xərclərinin azlığına görə Türkiyəni seçdiyini bildirmişdir. «Dini kimliyimə görə» amilini isə iştirakçıların yalnız 26,7%-i qəbul etmiş, 60%-i rədd etmişdir. Təhsil müddətində dinə baxışın dinamikası (Tablo 20-21) göstərir ki, tələbələrin Türkiyəyə gəlməzdən əvvəl Türkiyə xalqının dindarlığı və dinə hörməti ilə bağlı bəslədikləri müsbət rəylər təhsil aldıqdan sonra təxminən 15% azalmışdır. Tələbələrin 71,3%-i ali təhsilin onların dini inancına təsir etmədiyini, 14,7%-i daha da dindarlaşdığını, 62%-i isə dini inancın ictimai münasibətlərə heç bir təsir göstərmədiyini vurğulamışdır.

Nəticə: Əsərin «Nəticə» bölməsində azərbaycanlı tələbələrin Türkiyəyə miqrasiyası və bu prosesdə din amilinin roluna dair əldə edilmiş bütün nəzəri və empirik yekunlar ümumiləşdirilir. Müəllif təsdiq edir ki, xarici tələbələr arasında azərbaycanlıların 15546 nəfərlə birinci yerdə dayanması iki dövlət arasındakı münasibətlərin intensivliyindən xəbər verir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, azərbaycanlı tələbələrin fərdi inanc səviyyəsi bu inancın gündəlik həyat tərzində və ibadətlərdə təzahür etməsindən daha yüksəkdir. Cinsiyyət bölgüsündə qadınların dini inanclarına daha dərindən bağlı olduğu, dini yaşam və ibadətləri yerinə yetirməkdə kişiləri qabaqladığı, kişilərin isə daha çox dini kimliyi ilə qürur duymaq meylində olduğu müəyyən edilmişdir. Ailə daxilində dini tolerantlıq səviyyəsinin (təzyiq görməyənlər 74%) cəmiyyətdəki tolerantlıq səviyyəsindən (təzyiq görməyənlər 34%) iki dəfədən çox yüksək olduğu üzə çıxarılmışdır.

Emprik araşdırmanın ən mühüm elmi nəticəsi Türkiyəni seçmə səbəbləri ilə bağlıdır. Tədqiqat sübut edir ki, tələbələrin seçimində «dini kimlik» faktoru cəmi 26,7 faizlə ən zəif təsirə malik amildir. Əsas cəlbedici qüvvə kimi coğrafi məsafənin yaxınlığı (72%) və «ortaq mədəniyyət və dinə sahib olma» faktoru (62,7%) çıxış edir. Bu isə miqrasiya sosiologiyasındakı Ştoufferin məsafə nəzəriyyəsini və Linin cəzbetmə modelini bir daha təsdiqləyir. Digər mühüm nəticə məzhəb faktoruna aiddir: Azərbaycanda əhalinin 65-75 faizinin şiə məzhəbinə mənsub olmasına baxmayaraq, Türkiyəyə gələn tələbələr arasında sünni məzhəbinin (hənəfi və şafei) üstünlük təşkil etdiyi aşkarlanmışdır. Bununla belə, şiə tələbələrin dindarlıq səviyyəsinin və dinə həssaslığının sünnilərdən daha yüksək olması onların Türkiyədə dini azlıqda qalması və azlıq psixoloji refleksləri nümayiş etdirməsi ilə əlaqələndirilir.

Nəhayət, təhsil müddətində dini dünyagörüşün dəyişməsi məsələsində aydın olur ki, Türkiyəyə gəlməzdən əvvəlki romantik-pozitiv dini təsəvvürlər reallıqla qarşılaşdıqda təxminən 15 faizlik neqativ azalmaya məruz qalır. Bununla belə, respondentlərin 71,3 faizinin qənaətinə görə, ali təhsil prosesi onların mövcud dini düşüncələrində və inanclarında hər hansı radikal dəyişikliyə yol açmır, fərdlər öz təməl dünyagörüşlərini böyük ölçüdə qoruyub saxlayırlar.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı: Kitabın biblioqrafiya bölməsində tədqiqat işinin elmi-nəzəri bazasını və tətbiqi materiallarını formalaşdıran 50 adda zəngin ədəbiyyat siyahısı və rəsmi internet resursları əlifba sırası ilə təqdim olunur. Siyahıda miqrasiya sosiologiyası, qloballaşma, mədəniyyətlərarası kommunikasiya, sosial kimlik və akkulturasiya sahələrində dünya və Türkiyə miqyasında tanınmış mütəxəssislərin fundamental əsərləri yer alır. Bunların sırasında E. G. Ravenşteyn, Samuel Stouffer, Everett Li, Corc Ritzer, Entoni Qiddens, Con Tomlinson, Stiven Kastles, Con Berri, Samuel Hantinqton, Frensis Fukuyama, Hartmut Esser, Endryu Qrili, eləcə də türk alimlərindən Bozkurt Güvenç, Nuri Bilgin, Camal Yalçın, Göksal Göker, Savaş Çağlayan, Ali Çağlar və digərlərinin monoqrafiya və elmi məqalələri mövcuddur.

Biblioqrafiyada həmçinin beynəlxalq tələbə miqrasiyası və təhsil statistikalarına dair mötəbər beynəlxalq və dövlət qurumlarının rəsmi sənədlərinə istinadlar toplanmışdır. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) «Education at a Glance 2014» hesabatı, Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının (IOM) «World Migration Report 2013/2015» bülletenləri, Türkiyə Respublikası Kalkınma Bakanlığının beynəlxalq tələbələrə dair layihə hesabatları (2015) və Avropa İttifaqının inteqrasiya çərçivə sənədləri (COM 2005) siyahıda mühüm yer tutur.

Bundan əlavə, tədqiqatın metodoloji və statistik etibarlılığını təmin edən mənbələr — Hamdi İslamoğlu və Ümit Alnıaçıkın SPSS tətbiqli sosial elmlər metodologiyası dərsliyi, Metin Yaşarın etibarlılıq və etibarlılıq şkalası üzrə məqaləsi xüsusi qeyd olunur. Azərbaycan kontekstinə dair Nazim Cəfərsoyun Elçibəy dövrünün xarici siyasəti kitabı, habelə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin «2007-2015-ci illərdə Azərbaycan gənclərinin xarici ölkələrdə təhsili üzrə Dövlət Proqramı»nın rəsmi elektron portalı və Türkiyə Ali Təhsil Şurasının (YÖK) rəsmi statistik məlumat bazası biblioqrafiyada öz əksini tapmışdır.