Page: 1 / 1
სალომე ბოჭორიშვილის წიგნი „ისლამი: ტერმინოლოგიური ლექსიკონი“ წარმოადგენს მნიშვნელოვან სამეცნიერო-შემეცნებით ნაშრომს, რომელიც მომზადებულია „ცოდნის ინტეგრაციის ინსტიტუტის“ (IKI) მხარდაჭერით. წიგნის ძირითადი მიზანია ქართველი მკითხველისთვის ისლამური რელიგიური ტერმინოლოგიის სისტემური და ვრცელი განმარტება, რომელიც დაფუძნებულია ისლამური აზროვნების ინსტიტუტის (IIIT) ქართულად თარგმნილ წიგნებში გამოყენებულ ტერმინებზე. ნაშრომი მოიცავს ისლამის ისტორიის, დოგმატიკის, სამართლის (ფიქჰი), თეოლოგიის (ქალამი), მისტიკის (სუფიზმი) და ეთიკის ძირითად ასპექტებს. ლექსიკონი შედგება 500-მდე არაბული ტერმინისგან, რომელთაგან თითოეულს თან ახლავს პრაქტიკული ტრანსკრიფცია, სამეცნიერო ტრანსლიტერაცია, არაბული შესატყვისი, ქართული თარგმანი, ლინგვისტური და ყურანისეული ანალიზი. წიგნი განკუთვნილია როგორც დარგის სპეციალისტებისთვის (აღმოსავლეთმცოდნეები, ისტორიკოსები, რელიგიათმცოდნეები), ისე მკითხველთა ფართო წრისთვის, რომელთაც სურთ ისლამური კულტურისა და რელიგიის უფრო ღრმად შეცნობა. ნაშრომი ხელს უწყობს ისლამის სწორ და ობიექტურ აღქმას, ტერმინოლოგიური სიზუსტის დაცვას და კულტურათა შორის დიალოგის გაღრმავებას საქართველოში, სადაც ისლამს მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს.
სექცია 1: წინასიტყვაობა და ზოგადი მიმოხილვა (გვერდები 1-3) — მოიცავს წიგნის შექმნის მოკლე ისტორიას, სადაც განმარტებულია, რომ ლექსიკონი მომზადდა „ცოდნის ინტეგრაციის ინსტიტუტის“ (IKI) მხარდაჭერით. აქვე მოცემულია ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ ნაშრომი ეყრდნობა ისლამური აზროვნების ინსტიტუტის (IIIT) თარგმნილ ლიტერატურას. განმარტებულია ძირითადი რელიგიური აბრევიატურები, როგორიცაა „ს̣.ვ.თ“ და „ს̣.ა.ა.ს“, მათი არაბული მნიშვნელობა და გამოყენების წესი ალაჰისა და მუჰამად წინასწარმეტყველის ხსენებისას.
სექცია 2: შესავალი: ისლამის ისტორია, სექტები და სკოლები (გვერდები 4-10) — ვრცლად მიმოიხილავს ისლამის წარმოშობას არაბეთის ნახევარკუნძულზე მე-7 საუკუნეში, მუჰამად წინასწარმეტყველის ცხოვრებას, ისლამის 5 ბურჯსა და ძირითად დოგმატებს. სექციაში აღწერილია ისლამის გავრცელება, სახალიფოს შექმნა, განხეთქილება სუნიტებსა და შიიტებს შორის, თეოლოგიური (ქალამი, მუთაზილიტები, აშარიტები) და სამართლებრივი სკოლები (მაზჰაბები: ჰანაფისტური, შაფიტური, მალიქიტური, ჰანბალიტური, ჯაფარიტული), სუფიზმი, ისლამური რეფორმები და ისლამის ისტორიული მნიშვნელობა საქართველოში.
სექცია 3: ლექსიკონის სტრუქტურა, რეცენზია და ტრანსლიტერაცია (გვერდები 11-14) — მოიცავს პროფესორ ნანი გელოვანის რეცენზიას, რომელიც აფასებს ნაშრომის მნიშვნელობას და დეტალურად განმარტავს ლექსიკონის სტრუქტურას (ტრანსკრიფცია, ტრანსლიტერაცია, თარგმანი, ლინგვისტური და ყურანისეული ანალიზი). განყოფილებაში წარმოდგენილია არაბულ-ქართული სამეცნიერო ტრანსლიტერაციის ცხრილი ხმოვნებისა და თანხმოვნების შესატყვისებით, რაც აუცილებელია ტერმინთა სწორი წარმოთქმისა და კითხვისათვის.
სექცია 4: ტერმინოლოგიური ლექსიკონი: „ა“-დან „ჯ/ჰ“-მდე (გვერდები 15-218) — წარმოადგენს ნაშრომის ძირითად და ყველაზე ვრცელ ნაწილს. მასში ანბანურ რიგზეა განლაგებული 500-მდე ძირითადი ისლამური ტერმინი და ფრაზა. თითოეული სტატია მოიცავს ტერმინის არაბულ დაწერილობას, ქართულ ტრანსკრიფციას, ეტიმოლოგიას, დეტალურ თეოლოგიურ და სამართლებრივ განმარტებას, აგრეთვე სტატისტიკურ მონაცემებს იმის შესახებ, თუ რამდენჯერ გვხვდება მოცემული სიტყვის ფუძე წმინდა ყურანში.
სექცია 3: ლექსიკონის სტრუქტურა, რეცენზია და ტრანსლიტერაცია (გვერდები 11-14) — მოიცავს პროფესორ ნანი გელოვანის რეცენზიას, რომელიც აფასებს ნაშრომის მნიშვნელობას და დეტალურად განმარტავს ლექსიკონის სტრუქტურას (ტრანსკრიფცია, ტრანსლიტერაცია, თარგმანი, ლინგვისტური და ყურანისეული ანალიზი). განყოფილებაში წარმოდგენილია არაბულ-ქართული სამეცნიერო ტრანსლიტერაციის ცხრილი ხმოვნებისა და თანხმოვნების შესატყვისებით, რაც აუცილებელია ტერმინთა სწორი წარმოთქმისა და კითხვისათვის.
სექცია 4: ტერმინოლოგიური ლექსიკონი: „ა“-დან „ჯ/ჰ“-მდე (გვერდები 15-218) — წარმოადგენს ნაშრომის ძირითად და ყველაზე ვრცელ ნაწილს. მასში ანბანურ რიგზეა განლაგებული 500-მდე ძირითადი ისლამური ტერმინი და ფრაზა. თითოეული სტატია მოიცავს ტერმინის არაბულ დაწერილობას, ქართულ ტრანსკრიფციას, ეტიმოლოგიას, დეტალურ თეოლოგიურ და სამართლებრივ განმარტებას, აგრეთვე სტატისტიკურ მონაცემებს იმის შესახებ, თუ რამდენჯერ გვხვდება მოცემული სიტყვის ფუძე წმინდა ყურანში.
სალომე ბოჭორიშვილის წიგნი „ისლამი: ტერმინოლოგიური ლექსიკონი“ წარმოადგენს ფუნდამენტურ ქართულენოვან ნაშრომს, რომელიც მიზნად ისახავს ისლამური სამყაროს რელიგიური, სამართლებრივი, თეოლოგიური და ფილოსოფიური ცნებების სისტემურ და მეცნიერულ ანალიზს. წიგნი შედგება რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული ნაწილისგან, რომლებიც ლოგიკურად უძღვებიან მკითხველს ზოგადი ისტორიული კონტექსტიდან კონკრეტული ტერმინების სიღრმისეულ განმარტებებამდე.
ნაშრომის დასაწყისშივე, ავტორი და პროექტის მხარდამჭერები ხაზს უსვამენ ასეთი ლექსიკონის შექმნის აუცილებლობას. ისლამური აზროვნების ინსტიტუტის (IIIT) მიერ გამოცემული ლიტერატურის ქართულ ენაზე თარგმნის პროცესში ცხადი გახდა, რომ ქართულ სამეცნიერო სივრცეში არსებობდა გარკვეული ვაკუუმი ტერმინთა ზუსტი და სტანდარტიზებული განმარტებების კუთხით. წიგნში მოცემული წინასიტყვაობა სწორედ ამ პრობლემის გადაჭრის გზებს სახავს და მკითხველს აცნობს წიგნის შექმნის იდეას, მის ორგანიზაციულ მხარდამჭერებს („ცოდნის ინტეგრაციის ინსტიტუტი“) და ძირითად პრინციპებს, მათ შორის სპეციფიკური რელიგიური ფორმულებისა და აბრევიატურების გამოყენებას.
წიგნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაწილია ვრცელი „შესავალი“, რომელიც ფაქტობრივად ისლამის მოკლე ენციკლოპედიურ მიმოხილვას წარმოადგენს. ავტორი დეტალურად აღწერს ისლამის წარმოშობას მე-7 საუკუნის არაბეთის ნახევარკუნძულზე, მუჰამად წინასწარმეტყველის მისიას და პირველი მუსლიმური თემის (უმას) ჩამოყალიბებას. შესავალში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა მონოთეიზმის პრინციპს (თავჰიდი), რომელიც ისლამის ხერხემალია, და მის საპირისპირო ცნებას — მრავალღმერთიანობას (შირქი). აქვეა განხილული ისლამის ხუთი ბურჯი (არქან): რწმენის აღიარება (შაჰადა), ყოველდღიური ლოცვა (სალათი), სავალდებულო მოწყალება (ზაქათი), მარხვა (სავმი) და პილიგრიმობა (ჰაჯი).
შესავალში ავტორი ასევე ეხება ისლამური სამყაროს ისტორიულ განვითარებას, სახალიფოს შექმნას და იმ პოლიტიკურ თუ თეოლოგიურ დებატებს, რამაც გამოიწვია ისლამის დაყოფა ორ ძირითად მიმართულებად — სუნიტურ და შიიტურ ისლამად. განხილულია ოთხი ძირითადი სუნიტური სამართლებრივი სკოლა (მაზჰაბი): ჰანაფისტური, შაფიტური, მალიქიტური და ჰანბალიტური, აგრეთვე შიიტური ჯაფარიტული სკოლა. გარდა ამისა, ნაშრომი ეხება ისეთ თეოლოგიურ მიმდინარეობებს, როგორიცაა მუთაზილიტები, აშარიტები, მურჯიტები და ხარიჯიტები, ასევე მისტიკურ მიმდინარეობას — სუფიზმს (თასავუფი). შესავლის დასასრულს ავტორი ყურადღებას ამახვილებს საქართველოში ისლამის გავრცელების ისტორიაზე, ადგილობრივი მუსლიმი მოსახლეობის (აზერბაიჯანელები, ქისტი ქისტები, აჭარლები, აფხაზები და სხვ.) გეოგრაფიულ განაწილებასა და რელიგიურ ცხოვრებაზე.
პროფესორ ნანი გელოვანის რეცენზია და ტრანსლიტერაციის განყოფილება წარმოადგენს ხიდს შესავალ თეორიულ ნაწილსა და უშუალოდ ლექსიკონს შორის. რეცენზიაში ხაზგასმულია ავტორის, სალომე ბოჭორიშვილის, მაღალი მეცნიერული კვალიფიკაცია და ნაშრომის სტრუქტურული ინოვაციურობა. ტრანსლიტერაციის ცხრილი კი მკითხველს აძლევს პრაქტიკულ ინსტრუმენტს, რათა ზუსტად აღიქვას არაბული ასოების ჟღერადობა ქართულ ენაში, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ყურანისეული და სამართლებრივი ტერმინების წაკითხვისას.
ლექსიკონის ძირითადი ნაწილი, რომელიც 500-მდე ტერმინს მოიცავს, დალაგებულია ქართული ანბანის მიხედვით. თითოეული ტერმინის განმარტება გამოირჩევა მრავალმხრივი ანალიზით. ავტორი არ შემოიფარგლება მხოლოდ მშრალი თარგმანით; იგი გვთავაზობს ტერმინის ლინგვისტურ და ეტიმოლოგიურ ანალიზს, მიუთითებს მის არაბულ სამასდარო ფუძეს და ახდენს ყურანისეულ სტატისტიკურ ანალიზს (თუ რამდენჯერ გვხვდება მოცემული სიტყვა წმინდა ტექსტში). მაგალითად, ისეთი ტერმინების განმარტებისას, როგორიცაა „ალაჰი“ (allāh), „ყურანი“ (al-qur’ān), „სუნა“ (sunna), „შარიათი“ (šarī‘a) ან „ჯიჰადი“ (jihād), ავტორი მკითხველს აწვდის არა მხოლოდ რელიგიურ, არამედ ღრმა სოციალურ-კულტურულ კონტექსტს, რაც ხელს უწყობს ისლამის კომპლექსურ აღქმას. საბოლოო ჯამში, წიგნი წარმოადგენს მყარ მეცნიერულ საფუძველს ისლამური ტერმინოლოგიის ქართულ სივრცეში დამკვიდრებისთვის. იგი წარმატებით აერთიანებს რელიგიურ ტრადიციონალიზმსა და თანამედროვე სამეცნიერო მეთოდოლოგიას, რაც მას ფასდაუდებელ სახელმძღვანელოდ აქცევს როგორც სტუდენტებისა და მკვლევრებისთვის, ისე ნებისმიერი დაინტერესებული პირისთვის.
ნაშრომის დასაწყისშივე, ავტორი და პროექტის მხარდამჭერები ხაზს უსვამენ ასეთი ლექსიკონის შექმნის აუცილებლობას. ისლამური აზროვნების ინსტიტუტის (IIIT) მიერ გამოცემული ლიტერატურის ქართულ ენაზე თარგმნის პროცესში ცხადი გახდა, რომ ქართულ სამეცნიერო სივრცეში არსებობდა გარკვეული ვაკუუმი ტერმინთა ზუსტი და სტანდარტიზებული განმარტებების კუთხით. წიგნში მოცემული წინასიტყვაობა სწორედ ამ პრობლემის გადაჭრის გზებს სახავს და მკითხველს აცნობს წიგნის შექმნის იდეას, მის ორგანიზაციულ მხარდამჭერებს („ცოდნის ინტეგრაციის ინსტიტუტი“) და ძირითად პრინციპებს, მათ შორის სპეციფიკური რელიგიური ფორმულებისა და აბრევიატურების გამოყენებას.
წიგნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაწილია ვრცელი „შესავალი“, რომელიც ფაქტობრივად ისლამის მოკლე ენციკლოპედიურ მიმოხილვას წარმოადგენს. ავტორი დეტალურად აღწერს ისლამის წარმოშობას მე-7 საუკუნის არაბეთის ნახევარკუნძულზე, მუჰამად წინასწარმეტყველის მისიას და პირველი მუსლიმური თემის (უმას) ჩამოყალიბებას. შესავალში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა მონოთეიზმის პრინციპს (თავჰიდი), რომელიც ისლამის ხერხემალია, და მის საპირისპირო ცნებას — მრავალღმერთიანობას (შირქი). აქვეა განხილული ისლამის ხუთი ბურჯი (არქან): რწმენის აღიარება (შაჰადა), ყოველდღიური ლოცვა (სალათი), სავალდებულო მოწყალება (ზაქათი), მარხვა (სავმი) და პილიგრიმობა (ჰაჯი).
შესავალში ავტორი ასევე ეხება ისლამური სამყაროს ისტორიულ განვითარებას, სახალიფოს შექმნას და იმ პოლიტიკურ თუ თეოლოგიურ დებატებს, რამაც გამოიწვია ისლამის დაყოფა ორ ძირითად მიმართულებად — სუნიტურ და შიიტურ ისლამად. განხილულია ოთხი ძირითადი სუნიტური სამართლებრივი სკოლა (მაზჰაბი): ჰანაფისტური, შაფიტური, მალიქიტური და ჰანბალიტური, აგრეთვე შიიტური ჯაფარიტული სკოლა. გარდა ამისა, ნაშრომი ეხება ისეთ თეოლოგიურ მიმდინარეობებს, როგორიცაა მუთაზილიტები, აშარიტები, მურჯიტები და ხარიჯიტები, ასევე მისტიკურ მიმდინარეობას — სუფიზმს (თასავუფი). შესავლის დასასრულს ავტორი ყურადღებას ამახვილებს საქართველოში ისლამის გავრცელების ისტორიაზე, ადგილობრივი მუსლიმი მოსახლეობის (აზერბაიჯანელები, ქისტი ქისტები, აჭარლები, აფხაზები და სხვ.) გეოგრაფიულ განაწილებასა და რელიგიურ ცხოვრებაზე.
პროფესორ ნანი გელოვანის რეცენზია და ტრანსლიტერაციის განყოფილება წარმოადგენს ხიდს შესავალ თეორიულ ნაწილსა და უშუალოდ ლექსიკონს შორის. რეცენზიაში ხაზგასმულია ავტორის, სალომე ბოჭორიშვილის, მაღალი მეცნიერული კვალიფიკაცია და ნაშრომის სტრუქტურული ინოვაციურობა. ტრანსლიტერაციის ცხრილი კი მკითხველს აძლევს პრაქტიკულ ინსტრუმენტს, რათა ზუსტად აღიქვას არაბული ასოების ჟღერადობა ქართულ ენაში, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ყურანისეული და სამართლებრივი ტერმინების წაკითხვისას.
ლექსიკონის ძირითადი ნაწილი, რომელიც 500-მდე ტერმინს მოიცავს, დალაგებულია ქართული ანბანის მიხედვით. თითოეული ტერმინის განმარტება გამოირჩევა მრავალმხრივი ანალიზით. ავტორი არ შემოიფარგლება მხოლოდ მშრალი თარგმანით; იგი გვთავაზობს ტერმინის ლინგვისტურ და ეტიმოლოგიურ ანალიზს, მიუთითებს მის არაბულ სამასდარო ფუძეს და ახდენს ყურანისეულ სტატისტიკურ ანალიზს (თუ რამდენჯერ გვხვდება მოცემული სიტყვა წმინდა ტექსტში). მაგალითად, ისეთი ტერმინების განმარტებისას, როგორიცაა „ალაჰი“ (allāh), „ყურანი“ (al-qur’ān), „სუნა“ (sunna), „შარიათი“ (šarī‘a) ან „ჯიჰადი“ (jihād), ავტორი მკითხველს აწვდის არა მხოლოდ რელიგიურ, არამედ ღრმა სოციალურ-კულტურულ კონტექსტს, რაც ხელს უწყობს ისლამის კომპლექსურ აღქმას. საბოლოო ჯამში, წიგნი წარმოადგენს მყარ მეცნიერულ საფუძველს ისლამური ტერმინოლოგიის ქართულ სივრცეში დამკვიდრებისთვის. იგი წარმატებით აერთიანებს რელიგიურ ტრადიციონალიზმსა და თანამედროვე სამეცნიერო მეთოდოლოგიას, რაც მას ფასდაუდებელ სახელმძღვანელოდ აქცევს როგორც სტუდენტებისა და მკვლევრებისთვის, ისე ნებისმიერი დაინტერესებული პირისთვის.
სექცია 1: წინასიტყვაობა და ზოგადი მიმოხილვა
წიგნის წინასიტყვაობა მკითხველს აცნობს ნაშრომის შექმნის ძირითად მოტივაციასა და მიზნებს. „ისლამი: ტერმინოლოგიური ლექსიკონი“ შეიქმნა „ცოდნის ინტეგრაციის ინსტიტუტის“ (IKI) ფინანსური და ორგანიზაციული მხარდაჭერით. ნაშრომის საფუძველს წარმოადგენს ის რელიგიური ტერმინოლოგია, რომელიც გამოყენებული იქნა ისლამური აზროვნების ინსტიტუტის (IIIT) მიერ გამოცემული და ამავე ინსტიტუტის მიერ ქართულად თარგმნილი წიგნების სერიაში. ნაშრომის ავტორი, სალომე ბოჭორიშვილი, მიზნად ისახავს აღნიშნული ტერმინების ვრცელ და მეცნიერულ განმარტებას, რათა ქართულენოვან მკითხველს გაუადვილდეს ისლამური თეოლოგიური და სამართლებრივი ლიტერატურის სწორი გაგება. წინასიტყვაობაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ორ ძირითად რელიგიურ აბრევიატურას, რომლებიც ხშირად გვხვდება ისლამურ ტექსტებში და, შესაბამისად, ამ ლექსიკონშიც არის გამოყენებული. პირველი არის „ს̣.ვ.თ“ (Subḥānahu wa ta’ālā - სუბჰანაჰუ ვა თა’ალა), რაც არაბულად ნიშნავს „მაღალიმც არს იგი და დიდებული“. ეს ფორმულა გამოიყენება ყოველთვის, როდესაც იხსენიება ალაჰის სახელი, და გამოხატავს მის აბსოლუტურ ტრანსცენდენტურობასა და უზენაესობას. მეორე აბრევიატურაა „ს̣.ა.ა.ს“ (Ṣallā allāhu ‘alayhi wa sallam - სალალაჰუ ალაიჰი ვა სალამ), რაც ითარგმნება როგორც „ალაჰიმც აკურთხებს მას და მიესალმება“. ეს ფორმულა წარმოითქმება მუჰამად წინასწარმეტყველის ხსენებისას და არის მუსლიმთა პატივისცემისა და კურთხევის გამოხატულება. ეს განყოფილება ხაზს უსვამს, რომ ლექსიკონში შესული ტერმინები არ შემოიფარგლება მხოლოდ ძირითადი ბაზით, არამედ მოიცავს მათთან დაკავშირებულ სხვა მრავალ ცნებას, რაც ქმნის ერთიან და სისტემურ საცნობარო სისტემას. წინასიტყვაობა მკითხველს უმზადებს ნიადაგს წიგნის ძირითად თეორიულ და პრაქტიკულ ნაწილებთან გასაცნობად.
სექცია 2: შესავალი: ისლამის ისტორია, სექტები და სკოლები
ლექსიკონის შესავალი ნაწილი წარმოადგენს ვრცელ ისტორიულ-რელიგიათმცოდნეობით ნარკვევს, რომელიც დეტალურად აღწერს ისლამის ჩამოყალიბებისა და განვითარების ეტაპებს. ისლამი, როგორც ერთ-ერთი უმსხვილესი მსოფლიო რელიგია, წარმოიშვა მე-7 საუკუნეში არაბეთის ნახევარკუნძულზე. მისი დამფუძნებელია მუჰამად წინასწარმეტყველი (570-632), რომელმაც გააერთიანა არაბული ტომები და საფუძველი ჩაუყარა პირველ მუსლიმურ თემს (უმას). შესავალში ხაზგასმულია მონოთეიზმის (თავჰიდი) უზენაესი მნიშვნელობა ისლამში და განმარტებულია, რომ ნებისმიერი სხვა ღვთაების აღიარება (შირქი) მიიჩნევა უმძიმეს ცოდვად. ავტორი დეტალურად მიმოიხილავს ისლამის ხუთ ძირითად პრინციპს (არქან): შაჰადას, სალათს, ზაქათს, სავმსა და ჰაჯს. თითოეული მათგანი წარმოადგენს მუსლიმის ყოველდღიური ცხოვრებისა და რელიგიური პრაქტიკის განუყოფელ ნაწილს. გარდა ამისა, განხილულია ისლამის ძირითადი დოგმატები, როგორიცაა რწმენა ერთადერთი ღმერთის, ანგელოზების, წმინდა წიგნების, წინასწარმეტყველების, განკითხვის დღისა და ბედისწერის მიმართ. შესავლის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეთმობა ისლამური სამართლის (ფიქჰი) და თეოლოგიის (ქალამი) სკოლების ანალიზს. მუჰამადის გარდაცვალების შემდეგ მუსლიმური თემი დაიყო სუნიტებად და შიიტებად. სუნიტურ ისლამში ჩამოყალიბდა ოთხი ძირითადი სამართლებრივი სკოლა (მაზჰაბი): ჰანაფისტური, შაფიტური, მალიქიტური და ჰანბალიტური. შიიტურ მიმართულებაში კი დომინანტურია ჯაფარიტული მაზჰაბი. თეოლოგიურ დისკუსიებში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს მუთაზილიტებმა და მოგვიანებით აშარიტებმა, რომელთაც შეიმუშავეს ორთოდოქსული თეოლოგია. ცალკე თავია დათმობილი ისლამურ მისტიკას — სუფიზმს (თასავუფი), რომელიც მიზნად ისახავს ღმერთის შემეცნებას პირადი მისტიკური გამოცდილების გზით. მე-19 საუკუნიდან იწყება ისლამური რეფორმების ტალღა (ისლაჰი), რომელიც მიზნად ისახავს რელიგიის გაწმენდას „არასასურველი სიახლეებისგან“ (ბიდა) და მის მისადაგებას თანამედროვე სამყაროსთან. შესავლის დასასრულს წარმოდგენილია საქართველოში ისლამის არსებობის დეტალური სურათი, სადაც დღეს ცხოვრობს 433,784 მუსლიმი, მათ შორის აზერბაიჯანელები, ქისტი ქისტები, აჭარლები, აფხაზები და სხვები.
სექცია 3: ლექსიკონის სტრუქტურა, რეცენზია და ტრანსლიტერაცია
ეს განყოფილება ეყრდნობა ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის, პროფესორ ნანი გელოვანის რეცენზიას და წიგნში გამოყენებულ ტრანსლიტერაციის მეთოდოლოგიას. რეცენზენტი მაღალ შეფასებას აძლევს სალომე ბოჭორიშვილის ნაშრომს და ხაზს უსვამს, რომ ეს არის პირველი შემთხვევა ქართულ სამეცნიერო სივრცეში, როდესაც ისლამური ტერმინების განმარტებითი ლექსიკონი ასეთი რთული და მრავალმხრივი სტრუქტურით გამოიცემა. ნაშრომის მეთოდოლოგიური სტრუქტურა მოიცავს რამდენიმე საფეხურს თითოეული ტერმინისთვის: 1. პრაქტიკული ტრანსკრიფცია ქართული ორთოგრაფიის საშუალებით; 2. ფრჩხილებში მოცემული სრული სამეცნიერო ტრანსლიტერაცია და არაბული გრაფიკული შესატყვისი; 3. ტერმინის დეტალური თეოლოგიური, სამართლებრივი ან ისტორიული განმარტება; 4. სიტყვის ზუსტი ქართული თარგმანი; 5. მცირე ლინგვისტური ანალიზი და სიტყვის საწყისი არაბული ფუძის დადგენა; 6. ყურანისეული ანალიზი — სტატისტიკური მონაცემები იმის შესახებ, თუ რამდენჯერ გვხვდება მოცემული ფუძე წმინდა წერილში და რა ფორმით არის ის წარმოდგენილი. აქვე წარმოდგენილია სამეცნიერო ტრანსლიტერაციის ცხრილი, რომელიც დეტალურად განმარტავს არაბული ხმოვნებისა და თანხმოვნების ქართულ გრაფიკულ შესატყვისებს. ცხრილი მოიცავს სპეციფიკურ სიმბოლოებს გრძელი ხმოვნების, ყრუ ხშული გლოტალური ჰამზასა და „აინის“ გამოსახატავად, ასევე ემფატიკური თანხმოვნების დიაკრიტიკულ ნიშნებს. ეს აუცილებელია იმისათვის, რომ მკითხველმა შეძლოს არაბული სიტყვების ზუსტი ფონეტიკური აღქმა.
სექცია 4: ტერმინოლოგიური ლექსიკონი: „ა“-დან „ჯ/ჰ“-მდე
ნაშრომის ყველაზე მოცულობითი და ძირითადი ნაწილია უშუალოდ ტერმინოლოგიური ლექსიკონი, რომელიც მოიცავს 500-მდე არაბულ ტერმინსა და ფრაზას, დალაგებულს ქართული ანბანის მიხედვით. ლექსიკონი იწყება ასო „ა“-თი და მთავრდება ასო „ჯ/ჰ“-თი. ლექსიკონში შესული თითოეული სტატია წარმოადგენს მცირე კვლევას. მაგალითად, ტერმინი „ადა“ (ჩვეულებრივი სამართალი) განმარტებულია როგორც დაუწერელი ნორმა, რომელმაც საზოგადოებაში ხანგრძლივი გამოყენების შედეგად სავალდებულო ძალა მოიპოვა. ნაჩვენებია მისი კავშირი შარიათის პრინციპებთან და აღნიშნულია, რომ მისი ფუძე ყურანში 106-ჯერ გვხვდება. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ტერმინია „აკიდა“ (მრწამსი, კრედო), რომელიც აღწერს ისლამური რწმენის 6 ბურჯს. ლექსიკონში დიდი ადგილი ეთმობა ჰადისთმცოდნეობის ტერმინოლოგიას. განმარტებულია ჰადისების კლასიფიკაცია მათი ავთენტურობისა და გადმომცემთა ჯაჭვის (ისნადის) მიხედვით, როგორიცაა: „საჰიჰი“ (სწორი, ავთენტური), „ჰასანი“ (კარგი), „დაიფი“ (სუსტი), „მავდუ“ (გამოგონილი) და სხვ. თითოეული ტერმინი ხელს უწყობს იმ რთული მეცნიერული აპარატის გაგებას, რომელსაც მუსლიმი სწავლულები საუკუნეების განმავლობაში იყენებდნენ მუჰამად წინასწარმეტყველის გამონათქვამების შესასწავლად. სამართლებრივი ტერმინებიდან ყურადღებას იპყრობს „ალ-აჰქამ ალ-ხამსა“ (ხუთი ღირებულება), რომელიც ადამიანის ქმედებებს ყოფს ხუთ კატეგორიად: ფარდი, მუსთაჰაბი, მუბაჰი, მაქრუჰი და ჰარამი. ეს კლასიფიკაცია გვიჩვენებს, თუ როგორ არეგულირებს ისლამური სამართალი ადამიანის ცხოვრების ყველა ასპექტს. ასევე ვრცლად არის განმარტებული ისლამური მისტიკის (სუფისტური) ტერმინები, როგორიცაა „ფანა“ (საკუთარი თავის სრული უარყოფა და ღმერთთან შერწყმა), „ზუჰდი“ (ასკეტიზმი) და „ტარიკა“ (სულიერი გზა, ორდენი). ყოველი განმარტება გამყარებულია ლინგვისტური ანალიზით, რაც მკითხველს საშუალებას აძლევს დაინახოს კავშირი სიტყვის პირველად მნიშვნელობასა და მის რელიგიურ-თეოლოგიურ გააზრებას შორის.
სექცია 2: შესავალი: ისლამის ისტორია, სექტები და სკოლები
ლექსიკონის შესავალი ნაწილი წარმოადგენს ვრცელ ისტორიულ-რელიგიათმცოდნეობით ნარკვევს, რომელიც დეტალურად აღწერს ისლამის ჩამოყალიბებისა და განვითარების ეტაპებს. ისლამი, როგორც ერთ-ერთი უმსხვილესი მსოფლიო რელიგია, წარმოიშვა მე-7 საუკუნეში არაბეთის ნახევარკუნძულზე. მისი დამფუძნებელია მუჰამად წინასწარმეტყველი (570-632), რომელმაც გააერთიანა არაბული ტომები და საფუძველი ჩაუყარა პირველ მუსლიმურ თემს (უმას). შესავალში ხაზგასმულია მონოთეიზმის (თავჰიდი) უზენაესი მნიშვნელობა ისლამში და განმარტებულია, რომ ნებისმიერი სხვა ღვთაების აღიარება (შირქი) მიიჩნევა უმძიმეს ცოდვად. ავტორი დეტალურად მიმოიხილავს ისლამის ხუთ ძირითად პრინციპს (არქან): შაჰადას, სალათს, ზაქათს, სავმსა და ჰაჯს. თითოეული მათგანი წარმოადგენს მუსლიმის ყოველდღიური ცხოვრებისა და რელიგიური პრაქტიკის განუყოფელ ნაწილს. გარდა ამისა, განხილულია ისლამის ძირითადი დოგმატები, როგორიცაა რწმენა ერთადერთი ღმერთის, ანგელოზების, წმინდა წიგნების, წინასწარმეტყველების, განკითხვის დღისა და ბედისწერის მიმართ. შესავლის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეთმობა ისლამური სამართლის (ფიქჰი) და თეოლოგიის (ქალამი) სკოლების ანალიზს. მუჰამადის გარდაცვალების შემდეგ მუსლიმური თემი დაიყო სუნიტებად და შიიტებად. სუნიტურ ისლამში ჩამოყალიბდა ოთხი ძირითადი სამართლებრივი სკოლა (მაზჰაბი): ჰანაფისტური, შაფიტური, მალიქიტური და ჰანბალიტური. შიიტურ მიმართულებაში კი დომინანტურია ჯაფარიტული მაზჰაბი. თეოლოგიურ დისკუსიებში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს მუთაზილიტებმა და მოგვიანებით აშარიტებმა, რომელთაც შეიმუშავეს ორთოდოქსული თეოლოგია. ცალკე თავია დათმობილი ისლამურ მისტიკას — სუფიზმს (თასავუფი), რომელიც მიზნად ისახავს ღმერთის შემეცნებას პირადი მისტიკური გამოცდილების გზით. მე-19 საუკუნიდან იწყება ისლამური რეფორმების ტალღა (ისლაჰი), რომელიც მიზნად ისახავს რელიგიის გაწმენდას „არასასურველი სიახლეებისგან“ (ბიდა) და მის მისადაგებას თანამედროვე სამყაროსთან. შესავლის დასასრულს წარმოდგენილია საქართველოში ისლამის არსებობის დეტალური სურათი, სადაც დღეს ცხოვრობს 433,784 მუსლიმი, მათ შორის აზერბაიჯანელები, ქისტი ქისტები, აჭარლები, აფხაზები და სხვები.
სექცია 3: ლექსიკონის სტრუქტურა, რეცენზია და ტრანსლიტერაცია
ეს განყოფილება ეყრდნობა ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის, პროფესორ ნანი გელოვანის რეცენზიას და წიგნში გამოყენებულ ტრანსლიტერაციის მეთოდოლოგიას. რეცენზენტი მაღალ შეფასებას აძლევს სალომე ბოჭორიშვილის ნაშრომს და ხაზს უსვამს, რომ ეს არის პირველი შემთხვევა ქართულ სამეცნიერო სივრცეში, როდესაც ისლამური ტერმინების განმარტებითი ლექსიკონი ასეთი რთული და მრავალმხრივი სტრუქტურით გამოიცემა. ნაშრომის მეთოდოლოგიური სტრუქტურა მოიცავს რამდენიმე საფეხურს თითოეული ტერმინისთვის: 1. პრაქტიკული ტრანსკრიფცია ქართული ორთოგრაფიის საშუალებით; 2. ფრჩხილებში მოცემული სრული სამეცნიერო ტრანსლიტერაცია და არაბული გრაფიკული შესატყვისი; 3. ტერმინის დეტალური თეოლოგიური, სამართლებრივი ან ისტორიული განმარტება; 4. სიტყვის ზუსტი ქართული თარგმანი; 5. მცირე ლინგვისტური ანალიზი და სიტყვის საწყისი არაბული ფუძის დადგენა; 6. ყურანისეული ანალიზი — სტატისტიკური მონაცემები იმის შესახებ, თუ რამდენჯერ გვხვდება მოცემული ფუძე წმინდა წერილში და რა ფორმით არის ის წარმოდგენილი. აქვე წარმოდგენილია სამეცნიერო ტრანსლიტერაციის ცხრილი, რომელიც დეტალურად განმარტავს არაბული ხმოვნებისა და თანხმოვნების ქართულ გრაფიკულ შესატყვისებს. ცხრილი მოიცავს სპეციფიკურ სიმბოლოებს გრძელი ხმოვნების, ყრუ ხშული გლოტალური ჰამზასა და „აინის“ გამოსახატავად, ასევე ემფატიკური თანხმოვნების დიაკრიტიკულ ნიშნებს. ეს აუცილებელია იმისათვის, რომ მკითხველმა შეძლოს არაბული სიტყვების ზუსტი ფონეტიკური აღქმა.
სექცია 4: ტერმინოლოგიური ლექსიკონი: „ა“-დან „ჯ/ჰ“-მდე
ნაშრომის ყველაზე მოცულობითი და ძირითადი ნაწილია უშუალოდ ტერმინოლოგიური ლექსიკონი, რომელიც მოიცავს 500-მდე არაბულ ტერმინსა და ფრაზას, დალაგებულს ქართული ანბანის მიხედვით. ლექსიკონი იწყება ასო „ა“-თი და მთავრდება ასო „ჯ/ჰ“-თი. ლექსიკონში შესული თითოეული სტატია წარმოადგენს მცირე კვლევას. მაგალითად, ტერმინი „ადა“ (ჩვეულებრივი სამართალი) განმარტებულია როგორც დაუწერელი ნორმა, რომელმაც საზოგადოებაში ხანგრძლივი გამოყენების შედეგად სავალდებულო ძალა მოიპოვა. ნაჩვენებია მისი კავშირი შარიათის პრინციპებთან და აღნიშნულია, რომ მისი ფუძე ყურანში 106-ჯერ გვხვდება. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ტერმინია „აკიდა“ (მრწამსი, კრედო), რომელიც აღწერს ისლამური რწმენის 6 ბურჯს. ლექსიკონში დიდი ადგილი ეთმობა ჰადისთმცოდნეობის ტერმინოლოგიას. განმარტებულია ჰადისების კლასიფიკაცია მათი ავთენტურობისა და გადმომცემთა ჯაჭვის (ისნადის) მიხედვით, როგორიცაა: „საჰიჰი“ (სწორი, ავთენტური), „ჰასანი“ (კარგი), „დაიფი“ (სუსტი), „მავდუ“ (გამოგონილი) და სხვ. თითოეული ტერმინი ხელს უწყობს იმ რთული მეცნიერული აპარატის გაგებას, რომელსაც მუსლიმი სწავლულები საუკუნეების განმავლობაში იყენებდნენ მუჰამად წინასწარმეტყველის გამონათქვამების შესასწავლად. სამართლებრივი ტერმინებიდან ყურადღებას იპყრობს „ალ-აჰქამ ალ-ხამსა“ (ხუთი ღირებულება), რომელიც ადამიანის ქმედებებს ყოფს ხუთ კატეგორიად: ფარდი, მუსთაჰაბი, მუბაჰი, მაქრუჰი და ჰარამი. ეს კლასიფიკაცია გვიჩვენებს, თუ როგორ არეგულირებს ისლამური სამართალი ადამიანის ცხოვრების ყველა ასპექტს. ასევე ვრცლად არის განმარტებული ისლამური მისტიკის (სუფისტური) ტერმინები, როგორიცაა „ფანა“ (საკუთარი თავის სრული უარყოფა და ღმერთთან შერწყმა), „ზუჰდი“ (ასკეტიზმი) და „ტარიკა“ (სულიერი გზა, ორდენი). ყოველი განმარტება გამყარებულია ლინგვისტური ანალიზით, რაც მკითხველს საშუალებას აძლევს დაინახოს კავშირი სიტყვის პირველად მნიშვნელობასა და მის რელიგიურ-თეოლოგიურ გააზრებას შორის.