Page: 1 / 1
«Құдайға және адамзатқа қызмет ету: Шейх Мұхаммед Аль-Ғазалидің мұрасы» атты монографияда көрнекті ислам ойшылы, теолог және реформатор Шейх Мұхаммед аль-Ғазалидің (1917–1996) өмірі, ғылыми жолы мен интеллектуалдық мұрасы жан-жақты зерттеледі. Авторы Бенауда Бенсаид аль-Ғазалидің исламдық реформалау мен дағуат (исламға шақыру) теориясы мен практикасына қосқан қомақты үлесін талдайды. Кітапта аль-Ғазалидің Египеттегі балалық шағы, аль-Азхар университетіндегі білім алуы, «Мұсылман бауырлар» ұйымындағы қызметі, сондай-ақ оның араб және ислам әлеміндегі түрлі академиялық әрі мемлекеттік лауазымдары қарастырылады. Еңбектің басты назары дағуаттың концептуалды негіздеріне, адамның туа біткен табиғаты (фитра) мен дағуат арасындағы байланысқа, дағуаттың әмбебаптығына, әлеуметтік-экономикалық факторлардың діни өмірге әсеріне және пикір білдіру мен ар-ұждан бостандығының маңыздылығына аударылған. Сонымен қатар, автор аль-Ғазалидің исламға шақырушыларға (дуаттарға) қоятын рухани, моральдық және академиялық талаптарын, оның қазіргі дағуат пен дәстүрлі діни оқытуға айтқан сын-ескертпелерін, фиқх ад-дағуа (дағуат заңы) концепциясын және әйелдердің мұсылман қоғамындағы орны мен құқықтарына қатысты көзқарастарын саралайды. Бұл басылым қазіргі заманғы ислам ойы, дінтану және реформаторлық ағымдарды зерттеушілерге арналған.
ХИОИ-қысқаша кітаптар сериясы:
Бұл бөлімде Халықаралық ислами ой институтының (ХИОИ) «қысқаша кітаптар» сериясының мақсаты мен сипаты баяндалады. Серия оқырмандарға күрделі әрі көлемді ғылыми еңбектердің негізгі мазмұнын, идеялары мен концепцияларын жинақталған, оқуға ыңғайлы және уақытты үнемдейтін форматта ұсынады. Бұл басылымдар оқырмандарды түпнұсқа еңбектерді одан әрі тереңдетіп зерттеуге ынталандыруға бағытталған.
Кіріспе:
Кіріспе:
Введениеде қазіргі заманғы дінтану саласындағы түрлі модельдер мен ағымдарға шолу жасалып, мұсылман қоғамының бұрыннан келе жатқан және қазіргі күрделі сынақтарына жауап беру қажеттілігі көрсетіледі. Шейх Мұхаммед аль-Ғазалидің дағуат саласына енгізген жаңашыл көзқарасы, оның өмірлік тәжірибесі, саяси және әлеуметтік өзгерістердің оның ойлау жүйесін қалыптастырудағы рөлі қысқаша сипатталады.
Бірінші тарау: Мұхаммед аль -Ғазалидің өмірі, білімі және қосқан үлесі: исламдық реформалар (1917–1996):
Тарау аль-Ғазалидің Никла аль-Инаб ауылында дүниеге келуінен бастап, отбасылық тәрбиесін, Александрия мен аль-Азхардағы білім жолын қамтиды. «Мұсылман бауырлар» ұйымындағы белсенділігі мен кейінгі келіспеушіліктері, оның жеке тұлғалық сипаты, академиялық және мемлекеттік кызметтері, оның ішінде Египеттегі, Сауд Арабиясындағы, Катардағы және Алжирдегі қызметтері жан-жақты баяндалады.
Екінші тарау: Дағуаттың теориялық талдауы:
Бұл тарауда аль-Ғазалидің дағуат концепциясының теориялық негіздері талданады. Дағуаттың адам табиғатымен (фитра) байланысы, пайғамбарлардың дағуат үлгілері, дағуаттың әмбебаптығы мен ашықтығы сипатталады. Сонымен бірге, әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың, кедейшілік пен әділетсіздіктің діни өмірге әсері, сондай-ақ интеллектуалды еркіндік пен пікір бостандығының дағуаттағы орны қарастырылады.
Үшінші тарау: Дуаттар (Исламға шақырушылар):
Бұл бөлім исламға шақырушылардың (дуаттардың) міндеттері мен квалификациясына арналған. Аль-Ғазали дуаттардың рухани, моральдық және білім беру деңгейіне жоғары талаптар қояды. Ол уағызшылардың тек діни біліммен шектелмей, гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдарын меңгеруі қажеттігін айтады. Тарауда қазіргі дуаттардың кемшіліктері мен оларға айтылған сындар сараланады.
Төртінші тарау: Аль-Ғазалидің дағуат методологиясына көзқарасы:
Тарауда аль-Ғазалидің дағуат әдістемесі, фиқх ад-дағуа (дағуат заңы) концепциясы және оның ислам заңдылығын дағуат мақсаттарына бейімдеу тәсілі талданады. Автор аль-Ғазалидің дәстүрлі уағыздау стилін қайта қарауын, музыка мен әйелдердің киімі сияқты екінші дәрежелі мәселелерге қатысты пікірлерін және әйелдердің қоғамдық-саяси өмірдегі рөлін қолдауын баяндайды.
Қорытынды:
Қорытынды бөлігінде аль-Ғазалидің исламдық реформалар мен дағуат моделінің жалпы жиынтығы беріледі. Оның интеллектуалды және моральдық мұрасы мұсылман қоғамы мен халықаралық деңгейдегі сұхбат үшін маңызды көпір ретінде бағаланады. Оның дағуатты заманауи талаптарға сай жаңғыртудағы орны айшықталады.
Автор:
Бұл бөлімде монография авторы Бенауда Бенсаидтің өмірбаяны мен академикалық жолы берілген. Оның Алжирдегі Эль-Эмир Абдель Кадир университетінде, Малайзиядағы Халықаралық ислам университетінде және Канададағы МакГилл университетінде алған ғылыми дәрежелері мен Сауд Арабиясындағы Эффат университетіндегі қызметі көрсетіледі.
Әдебиеттер:
Кітаптың соңында пайдаланылған 125 библиографиялық дереккөздер тізімі берілген. Тізімге аль-Ғазалидің өз еңбектері, оның замандастарының және кейінгі ғалымдардың зерттеулері, араб тіліндегі монографиялар мен мерзімді басылымдар енген.
Тарау аль-Ғазалидің Никла аль-Инаб ауылында дүниеге келуінен бастап, отбасылық тәрбиесін, Александрия мен аль-Азхардағы білім жолын қамтиды. «Мұсылман бауырлар» ұйымындағы белсенділігі мен кейінгі келіспеушіліктері, оның жеке тұлғалық сипаты, академиялық және мемлекеттік кызметтері, оның ішінде Египеттегі, Сауд Арабиясындағы, Катардағы және Алжирдегі қызметтері жан-жақты баяндалады.
Екінші тарау: Дағуаттың теориялық талдауы:
Бұл тарауда аль-Ғазалидің дағуат концепциясының теориялық негіздері талданады. Дағуаттың адам табиғатымен (фитра) байланысы, пайғамбарлардың дағуат үлгілері, дағуаттың әмбебаптығы мен ашықтығы сипатталады. Сонымен бірге, әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың, кедейшілік пен әділетсіздіктің діни өмірге әсері, сондай-ақ интеллектуалды еркіндік пен пікір бостандығының дағуаттағы орны қарастырылады.
Үшінші тарау: Дуаттар (Исламға шақырушылар):
Бұл бөлім исламға шақырушылардың (дуаттардың) міндеттері мен квалификациясына арналған. Аль-Ғазали дуаттардың рухани, моральдық және білім беру деңгейіне жоғары талаптар қояды. Ол уағызшылардың тек діни біліммен шектелмей, гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдарын меңгеруі қажеттігін айтады. Тарауда қазіргі дуаттардың кемшіліктері мен оларға айтылған сындар сараланады.
Төртінші тарау: Аль-Ғазалидің дағуат методологиясына көзқарасы:
Тарауда аль-Ғазалидің дағуат әдістемесі, фиқх ад-дағуа (дағуат заңы) концепциясы және оның ислам заңдылығын дағуат мақсаттарына бейімдеу тәсілі талданады. Автор аль-Ғазалидің дәстүрлі уағыздау стилін қайта қарауын, музыка мен әйелдердің киімі сияқты екінші дәрежелі мәселелерге қатысты пікірлерін және әйелдердің қоғамдық-саяси өмірдегі рөлін қолдауын баяндайды.
Қорытынды:
Қорытынды бөлігінде аль-Ғазалидің исламдық реформалар мен дағуат моделінің жалпы жиынтығы беріледі. Оның интеллектуалды және моральдық мұрасы мұсылман қоғамы мен халықаралық деңгейдегі сұхбат үшін маңызды көпір ретінде бағаланады. Оның дағуатты заманауи талаптарға сай жаңғыртудағы орны айшықталады.
Автор:
Бұл бөлімде монография авторы Бенауда Бенсаидтің өмірбаяны мен академикалық жолы берілген. Оның Алжирдегі Эль-Эмир Абдель Кадир университетінде, Малайзиядағы Халықаралық ислам университетінде және Канададағы МакГилл университетінде алған ғылыми дәрежелері мен Сауд Арабиясындағы Эффат университетіндегі қызметі көрсетіледі.
Әдебиеттер:
Кітаптың соңында пайдаланылған 125 библиографиялық дереккөздер тізімі берілген. Тізімге аль-Ғазалидің өз еңбектері, оның замандастарының және кейінгі ғалымдардың зерттеулері, араб тіліндегі монографиялар мен мерзімді басылымдар енген.
Бенауда Бенсаидтің «Құдайға және адамзатқа қызмет ету: Шейх Мұхаммед Аль-Ғазалидің мұрасы» атты ғылыми монографиясы XX ғасырдағы көрнекті ислам ойшылы Мұхаммед аль-Ғазалидің өмірі мен интеллектуалдық еңбегін терең талдауға арналған. Еңбек төрт негізгі тараудан, кіріспеден, қорытындыдан, автор туралы мәліметтен және ауқымды библиографиядан тұрады.
Монографияның кіріспе бөлімінде қазіргі заманғы дінтану саласы мен исламдық қозғалыстардың (сопылар, Таблиғи жамағаты, Жамағат-и-Ислами, ахлул-хадис) әдістемелеріне шолу жасалады. Автор ислам әлеміндегі дәстүрлі тәсілдер мен заманауи күрделі әлеуметтік-мәдени контекст арасындағы алшақтықты жоюда аль-Ғазали еңбектерінің айрықша рөл атқарғанын атап өтеді. Аль-Ғазали өзінің 60-тан астам кітабында исламды қасаң қағидалар жиынтығы ретінде емес, динамикалы, ақыл-ойға қонымды және адамзаттың қажеттіліктеріне жауап беретін жүйе ретінде ұсынды.
Бірінші тарауда Мұхаммед аль-Ғазалидің (1917–1996) өмір жолы, тәрбиесі, білім алуы және саяси-қоғамдық қызметі егжей-тегжейлі баяндалады. Египеттің Никла аль-Инаб ауылында туған ол жастайынан Құранды жаттап, одан кейін Александрия діни институтында және аль-Азхар университетінде білім алды. Оның дүниетанымының қалыптасуына Египеттегі әлеуметтік әділетсіздіктер, колониалдық езу, шаруалардың ауыр жағдайы және 1919 жылғы көтеріліс сияқты тарихи оқиғалар қатты әсер етті. Тарауда аль-Ғазалидің «Мұсылман бауырлар» ұйымымен 17 жылдық байланысы, оның ұйым ішіндегі «Әдиб-әд-Дағуат» (дағуат жазушысы) ретіндегі орны және кейіннен ұйым басшылығымен саяси көзқарастардың алшақтауына байланысты бөлініп шығуы талданады. Сонымен бірге, оның Египет, Сауд Арабиясы (Умм аль-Кура университеті), Катар және Алжир (Эль-Эмир Абдель Кадир университеті) елдеріндегі академиялық, педагогикалық және мемлекеттік қызметтері қарастырылады.
Екінші тарау дағуаттың теориялық негіздеріне арналған. Аль-Ғазали дағуатты тек уағыз айтумен шектемей, оны адамның туа біткен табиғатымен (фитра) тығыз байланыстырады. Оның пікірінше, ислам — фитра діні, ол адамның таза ақылы мен моральдық түйсігіне сай келеді. Дағуаттың басты сипаты — оның әмбебаптығы, ашықтығы, мөлдірлігі және барша адамзатқа бағытталғандығы. Аль-Ғазали пайғамбарлардың дағуат моделіне сүйене отырып, дағуаттың материалдық немесе саяси пайдадан бос болуы тиістігін дәлелдейді. Сондай-ақ, тарауда әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың дінге тигізетін әсері талданады: кедейлік, надандық пен ауру жайлаған ортада шынайы діндарлық пен моральдың өркендеуі мүмкін емес. Осыған орай, аль-Ғазали дағуатты әлеуметтік және экономикалық реформалармен қатар жүргізуді ұсынады. Сонымен бірге, интеллектуалды еркіндік, пікір білдіру бостандығы және ар-ұждан бостандығы дағуаттың өміршеңдігінің негізгі шарты ретінде көрсетіледі.
Үшінші тарауда исламға шақырушылардың (дуаттардың) тұлғасы мен міндеттері қарастырылады. Аль-Ғазали дуаттардың рухани, адамгершілік және академиялық біліктілігіне жоғары талаптар қояды. Ол дуаттарды тек мешіт имамдары немесе уағызшылармен шектемей, әділ билеушілерді, білікті заңгерлерді, жазушыларды және әлеуметтік реформаторларды да дағуат субъектілері деп санайды. Аль-Ғазали заманауи дуаттардың білім деңгейінің төмендігін, олардың заманауи ғылымдарды (социология, психология, экономика, жаратылыстану) меңгермеуін және ұсақ-түйек фықһи тартыстарға салынуын қатты сынға алады.
Төртінші тарау аль-Ғазалидің дағуат методологиясы мен «фиқх ад-дағуа» (дағуат заңы) концепциясын талдауға арналған. Аль-Ғазали шариғат заңдарын қолдануда дағуаттың мүддесін (масляха ад-дағуа) бірінші орынға қойды. Ол қасаң заңгерлік жабықтыққа қарсы шығып, исламның рақымшылық пен жеңілдету принципін ұсынды. Тарауда аль-Ғазалидің әйелдер мәселесіне қатысты көзқарастары ерекше орын алады. Ол мұсылман әлеміндегі әйелдерді басып-нышу, білімнен ажырату және қоғамдық өмірден оқшаулау дәстүрлерін исламға жат, надандық (джахилия) қалдықтары деп атап, әйелдердің қоғамдық, саяси және ғылыми өмірге белсене қатысуын қорғады.
Монографияның қорытындысында аль-Ғазалидің реформаторлық мұрасының қазіргі ислам әлемі үшін маңыздылығы түйінделеді. Оның еңбектері дәстүрлі ислам білімі мен заманауи ғылымды, діни құндылықтар мен адамзаттық бостандықтарды тоғыстырған бірегей концепция ретінде бағаланады.
Монографияның кіріспе бөлімінде қазіргі заманғы дінтану саласы мен исламдық қозғалыстардың (сопылар, Таблиғи жамағаты, Жамағат-и-Ислами, ахлул-хадис) әдістемелеріне шолу жасалады. Автор ислам әлеміндегі дәстүрлі тәсілдер мен заманауи күрделі әлеуметтік-мәдени контекст арасындағы алшақтықты жоюда аль-Ғазали еңбектерінің айрықша рөл атқарғанын атап өтеді. Аль-Ғазали өзінің 60-тан астам кітабында исламды қасаң қағидалар жиынтығы ретінде емес, динамикалы, ақыл-ойға қонымды және адамзаттың қажеттіліктеріне жауап беретін жүйе ретінде ұсынды.
Бірінші тарауда Мұхаммед аль-Ғазалидің (1917–1996) өмір жолы, тәрбиесі, білім алуы және саяси-қоғамдық қызметі егжей-тегжейлі баяндалады. Египеттің Никла аль-Инаб ауылында туған ол жастайынан Құранды жаттап, одан кейін Александрия діни институтында және аль-Азхар университетінде білім алды. Оның дүниетанымының қалыптасуына Египеттегі әлеуметтік әділетсіздіктер, колониалдық езу, шаруалардың ауыр жағдайы және 1919 жылғы көтеріліс сияқты тарихи оқиғалар қатты әсер етті. Тарауда аль-Ғазалидің «Мұсылман бауырлар» ұйымымен 17 жылдық байланысы, оның ұйым ішіндегі «Әдиб-әд-Дағуат» (дағуат жазушысы) ретіндегі орны және кейіннен ұйым басшылығымен саяси көзқарастардың алшақтауына байланысты бөлініп шығуы талданады. Сонымен бірге, оның Египет, Сауд Арабиясы (Умм аль-Кура университеті), Катар және Алжир (Эль-Эмир Абдель Кадир университеті) елдеріндегі академиялық, педагогикалық және мемлекеттік қызметтері қарастырылады.
Екінші тарау дағуаттың теориялық негіздеріне арналған. Аль-Ғазали дағуатты тек уағыз айтумен шектемей, оны адамның туа біткен табиғатымен (фитра) тығыз байланыстырады. Оның пікірінше, ислам — фитра діні, ол адамның таза ақылы мен моральдық түйсігіне сай келеді. Дағуаттың басты сипаты — оның әмбебаптығы, ашықтығы, мөлдірлігі және барша адамзатқа бағытталғандығы. Аль-Ғазали пайғамбарлардың дағуат моделіне сүйене отырып, дағуаттың материалдық немесе саяси пайдадан бос болуы тиістігін дәлелдейді. Сондай-ақ, тарауда әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың дінге тигізетін әсері талданады: кедейлік, надандық пен ауру жайлаған ортада шынайы діндарлық пен моральдың өркендеуі мүмкін емес. Осыған орай, аль-Ғазали дағуатты әлеуметтік және экономикалық реформалармен қатар жүргізуді ұсынады. Сонымен бірге, интеллектуалды еркіндік, пікір білдіру бостандығы және ар-ұждан бостандығы дағуаттың өміршеңдігінің негізгі шарты ретінде көрсетіледі.
Үшінші тарауда исламға шақырушылардың (дуаттардың) тұлғасы мен міндеттері қарастырылады. Аль-Ғазали дуаттардың рухани, адамгершілік және академиялық біліктілігіне жоғары талаптар қояды. Ол дуаттарды тек мешіт имамдары немесе уағызшылармен шектемей, әділ билеушілерді, білікті заңгерлерді, жазушыларды және әлеуметтік реформаторларды да дағуат субъектілері деп санайды. Аль-Ғазали заманауи дуаттардың білім деңгейінің төмендігін, олардың заманауи ғылымдарды (социология, психология, экономика, жаратылыстану) меңгермеуін және ұсақ-түйек фықһи тартыстарға салынуын қатты сынға алады.
Төртінші тарау аль-Ғазалидің дағуат методологиясы мен «фиқх ад-дағуа» (дағуат заңы) концепциясын талдауға арналған. Аль-Ғазали шариғат заңдарын қолдануда дағуаттың мүддесін (масляха ад-дағуа) бірінші орынға қойды. Ол қасаң заңгерлік жабықтыққа қарсы шығып, исламның рақымшылық пен жеңілдету принципін ұсынды. Тарауда аль-Ғазалидің әйелдер мәселесіне қатысты көзқарастары ерекше орын алады. Ол мұсылман әлеміндегі әйелдерді басып-нышу, білімнен ажырату және қоғамдық өмірден оқшаулау дәстүрлерін исламға жат, надандық (джахилия) қалдықтары деп атап, әйелдердің қоғамдық, саяси және ғылыми өмірге белсене қатысуын қорғады.
Монографияның қорытындысында аль-Ғазалидің реформаторлық мұрасының қазіргі ислам әлемі үшін маңыздылығы түйінделеді. Оның еңбектері дәстүрлі ислам білімі мен заманауи ғылымды, діни құндылықтар мен адамзаттық бостандықтарды тоғыстырған бірегей концепция ретінде бағаланады.
ХИОИ-қысқаша кітаптар сериясы:
Бұл бөлімде Халықаралық ислами ой институтының (IIIT) арнайы «қысқаша кітаптар» сериясының тұжырымдамасы мен мақсаты баяндалады. Институт бұл серия арқылы академиялық ортада жарық көрген көлемді, терең ғылыми-зерттеу еңбектерін ықшамдалған, жинақталған және жалпы оқырманға түсінікті форматта ұсынуды көздейді. Серияның басты артықшылығы — уақытты үнемдеу, негізгі идеялар мен концепцияларды айқын жеткізу және оқырмандардың түпнұсқа монографияларға деген қызығушылығын арттыру. Серия аясында жарық көретін әрбір кітап исламдық ойлауды жаңғыртуға, реформаторлық идеяларды кеңінен таратуға және қазіргі заманның интеллектуалдық сұраныстарына жауап беруге бағытталған.
Кіріспе:
Кіріспеде автор Бенауда Бенсаид қазіргі заманғы дінтану мен исламтану саласындағы басты бағыттар мен модельдерді саралайды. Олардың қатарында сопылық мектептер, Таблиғи жамағаты, Жамағат-и-Ислами және ахлул-хадис сияқты тарихи-методологиялық ағымдар атап өтіледі. Автор осы модельдердің әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар екенін айта келе, олардың қайсысы исламды қазіргі күрделі әлеуметтік-мәдени контекстке сай тиімді түсіндіре алады деген мәселені ортаға тастайды. Бұл ретте марқұм ғалым Шейх Мұхаммед аль-Ғазалидің дағуат пен исламдық реформа саласына қосқан жаңашыл көзқарасы ерекше аталады. Аль-Ғазали өзінің 60-тан астам еңбегінде дәстүрлі қасаңдықтан бас тартып, исламды өміршең, ақыл-ойға сай және адамзаттың реалияларына жауап беретін ілім ретінде көрсетті. Оның жеке өмірлік тәжірибесі — Мысырдағы ауылдық өмірден бастап, «Мұсылман бауырлар» ұйымындағы шыңдалуы, аль-Азхардағы академикалық білімі, мемлекеттік қызметтері және түрлі халықаралық исламдық ұйымдардағы белсенділігі — оның ойлау жүйесінің кеңдігін қалыптастырды.
Бірінші тарау: Мұхаммед аль -Ғазалидің өмірі, білімі және қосқан үлесі: исламдық реформалар (1917–1996):
Тарау Мұхаммед аль-Ғазали ас-Саққаның 1917 жылы 22 қыркүйекте Египеттің Никла аль-Инаб ауылында дүниеге келуінен басталады. Оның отбасылық ортасы, діндар әкесі Ахмад ас-Саққаның ықпалы және ұлы ғалым Абу Хамид аль-Ғазалидің құрметіне есім берілуі баяндалады. Аль-Ғазали өскен өңірдегі әлеуметтік-экономикалық қиындықтар, феодалдық езу, ірі жер иелері мен шаруалар арасындағы алшақтық, сондай-ақ 1919 жылғы британдық оккупацияға қарсы көтерілістер оның болашақ қоғамшыл, әділетшіл көзқарасының қалыптасуына негіз болды.
Ол бес жасында куттабта (дәстүрлі бастауыш мектеп) Құранды толық жаттап шықты. 1927 жылы Александрия діни институтына түсіп, онда 9 жыл оқыды. Мұнда ол діни сабақтармен бірге батыстық әдебиеттермен де танысты. 1937 жылы аль-Азхар университетанің теология факультетіне түсіп, оны аяқтаған соң дағуат және діни басшылық бағыты бойынша магистр дәрежесін алды.
Тарауда аль-Ғазалидің «Мұсылман бауырлар» ұйымының негізін қалаушы Хасан аль-Баннамен таныстығы және 1937–1953 жылдар аралығындағы 17 жылдық белсенді мүшелігі талданады. Талантты публицист ретінде ол «Әдиб-әд-Дағуат» атанады. Пропорционалды түрде, 1948 жылы аль-Баннаның қазасынан кейін ұйымның жаңа басшысы Хусейн Худайбимен және Гамаль Абдель Насер үкіметіне қатысты саяси көзқарастардың алшақтауы салдарынан ол ұйымнан босатылады. Бұл оған дербес, сыни интеллектуалдық еркіндік берді.
Аль-Ғазали «Дустур аль-Уихда аль-Сақафия» еңбегінде исламдық реформаның 10 жаңа принципін тұжырымдады: ерлер мен әйелдердің серіктестігі, отбасын моральдық тірек ету, адам құқықтарын қорғау, билеушілердің халық агенті екендігі, шура (кеңес) жүйесі, жеке меншікті қорғау, дағуат үшін мұсылман елдерінің жауапкершілігі, діни толеранттылық, халықаралық бауырластық және адамзаттың әл-ауқатына үлес қосу. Оның кәсіби жолы Египеттің Қайрымдылық министрлігіндегі басшылық қызметтерді, Сауд Арабиясындағы (Умм аль-Кура), Катардағы және Алжирдегі (Эль-Эмир Абдель Кадир) профессорлық әрі академикалық төрағалық қызметтерін қамтиды.
Екінші тарау: Дағуаттың теориялық талдауы:
Тарауда аль-Ғазалидің дағуат теориясы зерделенеді. Аль-Ғазали дағуатты екі негізгі ұғымға сүйене отырып түсіндіреді: адамның туа біткен табиғаты (фитра) және әлеуметтік-экономикалық реалиялар. Ол Құрандағы пайғамбарлардың дағуат модельдерін талдап, пайғамбарлардың ешқашан өз қызметі үшін материалдық сыйақы немесе саяси өтемақы талап етпегенін, олардың хабары қарапайым, ашық, мөлдір және баршаға ортақ болғанын көрсетеді.
Аль-Ғазали діндарлық пен ғылымның, ақыл-ой мен аянның арасындағы тығыз байланысты жақтайды. Дін ақыл-ойды төмендетпеуі тиіс. Дағуат — адамзатты құтқарудың, ізгілікке бағыттаудың стратегиялық құралы. Осы ретте ол «даийя» (шақырушы) терминін тек имамдармен немесе уағызшылармен шектеуге қарсы шығады. Оның пікірінше, даийя — әділ билеуші, білікті заңгер, адал жазушы, әлеуметтік реформатор. Дағуат мұсылман қоғамындағы бүкіл оң өзгерістердің қозғаушы күші болуы керек.
«Фитра» концепциясына тоқтала келе, аль-Ғазали адамның жаратылысынан Жаратушыны тануға, ізгілік пен әділеттілікке бейім болып туатынын айтады. Ислам — фитра діні. Аль-Ғазали тіпті Батыс өркениетінің кейбір заманауи институционалдық әрі саяси жетістіктері (заң үстемдігі, адам құқықтары) адам денесін немесе ақылын қорлайтын кейбір ортағасырлық діни ілімдерге қарағанда исламның фитрасына жақынырақ екенін тайсалмай айтады.
Дағуаттың әмбебаптығы (универсализмі) географиялық шекаралармен шектелмейді. Дағуат барлық халықтарға, уақыт пен кеңістікке бағытталған. Алайда, аль-Ғазали қазіргі мұсылмандардың мүшкіл жағдайын, саяси деспотизмді, мәдени артта қалушылықты және кедейлікті қатты сынайды. Кедейлік пен әлеуметтік әділетсіздік жайлаған қоғамда дағуат тиімді болмайды. Сондықтан, дағуатпен бірге экономикалық және әлеуметтік реформалар қатар жүруі тиіс. Сонымен қатар, аль-Ғазали ар-ұждан, сөз және пікір білдіру бостандығын дағуаттың өмір сүруінің басты алғышарты деп есептейді. Дінге мәжбүрлеу — интеллектуалдық қылмыс.
Үшінші тарау: Дуаттар (Исламға шақырушылар):
Бұл тарауда исламға шақырушылардың (дуаттардың) міндеттері, кәсіби және моральдық сипаттары талданады. Аль-Ғазалидің пікірінше, дағуат — исламның мәні. Дуаттардың негізгі міндеті — өзін және қоғамын өзгерту, сыбайлас жемқорлыққа, әділетсіздікке және зиянды әдет-ғұрыптарға қарсы тұру.
Аль-Ғазали дуаттарға рухани және моральдық тұрғыдан өте жоғары талаптар қояды. Дуат ең алдымен өзін-өзі тәрбиелеуі, дүниеқоңыздық пен ашкөздіктен арылуы, материалдық пайда көздемеуі тиіс. Олар қарапайым халықтың қайғысымен бөлісіп, әлсіздер мен жәбір көргендерді қорғауы керек. Басты алаңдаушылық — адамдарды айыптау емес, оларға үміт беру, бағыт-бағдар көрсету.
Білім беру біліктілігіне келгенде, аль-Ғазали дуаттардың тек дәстүрлі фиқһ немесе хадис білімімен шектелуін жеткіліксіз санайды. Тиімді дағуат үшін дуаттар Құран мен Сүннетті терең білумен қатар, араб тілі мен әдебиетін, гуманитарлық ғылымдарды (социология, психология, экономика, философия) және жаратылыстану ғылымдарын (физика, химия, биология, астрономия, география) меңгеруі қажет. Жаратылыстану ғылымдары дуаттардың ғалам мен физикалық әлемді дұрыс түсінуіне көмектеседі.
Тарауда аль-Ғазалидің қазіргі замандағы дуаттарға айтқан өткір сындары келтіріледі. Ол дуаттардың интеллектуалдық деңгейінің төмендігін, олардың заманауи дискурстан оқшаулануын, заңдық-фықһи майда-чүйде мәселелерге (музыка, киім, т.б.) шектен тыс әуестеніп, исламның ұлы идеяларын көлеңкеде қалдыруын аяусыз сынайды.
Төртінші тарау: Аль-Ғазалидің дағуат методологиясына көзқарасы:
Тарау аль-Ғазалидің дағуат методологиясы мен «фиқх ад-дағуа» (дағуат заңы) концепциясына бағытталған. Аль-Ғазали дағуатты құқықтық казуистикадан босатып, ислам заңдылығын дағуаттың жоғары мақсаттарына (макасид) бағындыруды ұсынды. Ол ислам заңнамасындағы рақымшылық пен жеңілдету принципін алға тартты. Оның пікірінше, екінші дәрежелі фықһи келіспеушіліктерді негізгі сенім мәселесінен жоғары қою мұсылман қоғамын әлсіретеді.
Аль-Ғазали уағыздың дәстүрлі формаларымен (жұма уағызы) қатар, заманауи ақпараттық құралдарды («аль-илям аль-даауи») белсенді пайдалануды жақтады. Ол дағуатты тек сыртқы келбетпен, арнайы киіммен немесе ауылдарға кезеңдік сапарлар жасаумен шектейтін тар түсінікті сынады.
Тараудың маңызды бөлігі әйелдер мәселесіне арналған. Аль-Ғазали мұсылман қоғамындағы әйелдердің мүшкіл жағдайын, олардың мұрагерлік құқықтарынан ажыратылуын, білім алудан шектелуін және мешіттерден оқшаулануын надандық (джахилия) салдары деп бағалады. Ол бұл әдет-ғұрыптардың исламға еш қатысы жоқтығын, керісінше Құран ілімдеріне қайшы келетінін дәлелдеді. Аль-Ғазали әйелдердің бетін жабуы (ниқаб) бойынша даусыз шариғи талап жоқ екенін айтып, әйелдердің қоғамдық, саяси және ғылыми өмірге толыққанды қатысуын қорғады. Әйелдерді оқшаулау — бүкіл мұсылман үмбетінің жартысын кәдесіз қалдырумен бірдей.
Қорытынды:
Қорытындыда аль-Ғазалидің реформаторлық моделінің жалпы қорытындысы жасалады. Аль-Ғазали исламдық реформалау мен дағуатты тар діни шеңберден шығарып, оны әлеуметтік, экономикалық, интеллектуалдық және моральдық жаңғырудың кешенді процесі ретінде ұсынды. Оның дағуат моделі мұсылман қоғамын іштей сауықтыруға және Батыс өркениетімен, сондай-ақ басқа да мәдениеттермен өзара түсіністік пен диалог көпірін құруға бағытталған. Аль-Ғазалидің білімге, бостандыққа, әлеуметтік әділеттілікке және әйелдер құқығына берген жоғары бағасы оны XX ғасырдағы және келешектегі ең ықпалды ислам ойшылдары мен реформаторларының бірі ретінде көрсетеді.
Автор:
Бұл бөлімде монография авторы Бенауда Бенсаидтің академикалық профилі берілген. Ол Алжирдегі Эль-Эмир Абдель Кадир университетінде исламтану бойынша бакалавр дәрежесін, Малайзиядағы Халықаралық ислам университетінде исламдық ашулар бойынша магистр және доктор дәрежесін, сондай-ақ Канададағы МакГилл университетінде ислам зерттеулері бойынша магистр дәрежесін алған. Қазіргі уақытта Сауд Арабиясының Джидда қаласындағы Эффат университетінің өнер және ғылым колледжінде ғылыми-педагогикалық қызметпен айналысады.
Әдебиеттер:
Кітап соңында 125 атаудан тұратын библиографиялық тізім орналасқан. Тізімге Мұхаммед аль-Ғазалидің араб тілінде жарық көрген негізгі еңбектері («Кайфа Нафхам аль-Ислям?», «Ма’а Аллах», «Илал ва Адвия», «Дустур аль-Уихда аль-Сақафия», «Аль-Сунна ан-Набауия», т.б.), сонымен бірге Юсуф аль-Қардауи, Мұхаммед Имара, Саид Хава сияқты танымал исламтанушылар мен замандастарының монографиялары, ғылыми мақалалары мен монографиялық зерттеулері кирген.
Кіріспе:
Кіріспеде автор Бенауда Бенсаид қазіргі заманғы дінтану мен исламтану саласындағы басты бағыттар мен модельдерді саралайды. Олардың қатарында сопылық мектептер, Таблиғи жамағаты, Жамағат-и-Ислами және ахлул-хадис сияқты тарихи-методологиялық ағымдар атап өтіледі. Автор осы модельдердің әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар екенін айта келе, олардың қайсысы исламды қазіргі күрделі әлеуметтік-мәдени контекстке сай тиімді түсіндіре алады деген мәселені ортаға тастайды. Бұл ретте марқұм ғалым Шейх Мұхаммед аль-Ғазалидің дағуат пен исламдық реформа саласына қосқан жаңашыл көзқарасы ерекше аталады. Аль-Ғазали өзінің 60-тан астам еңбегінде дәстүрлі қасаңдықтан бас тартып, исламды өміршең, ақыл-ойға сай және адамзаттың реалияларына жауап беретін ілім ретінде көрсетті. Оның жеке өмірлік тәжірибесі — Мысырдағы ауылдық өмірден бастап, «Мұсылман бауырлар» ұйымындағы шыңдалуы, аль-Азхардағы академикалық білімі, мемлекеттік қызметтері және түрлі халықаралық исламдық ұйымдардағы белсенділігі — оның ойлау жүйесінің кеңдігін қалыптастырды.
Бірінші тарау: Мұхаммед аль -Ғазалидің өмірі, білімі және қосқан үлесі: исламдық реформалар (1917–1996):
Тарау Мұхаммед аль-Ғазали ас-Саққаның 1917 жылы 22 қыркүйекте Египеттің Никла аль-Инаб ауылында дүниеге келуінен басталады. Оның отбасылық ортасы, діндар әкесі Ахмад ас-Саққаның ықпалы және ұлы ғалым Абу Хамид аль-Ғазалидің құрметіне есім берілуі баяндалады. Аль-Ғазали өскен өңірдегі әлеуметтік-экономикалық қиындықтар, феодалдық езу, ірі жер иелері мен шаруалар арасындағы алшақтық, сондай-ақ 1919 жылғы британдық оккупацияға қарсы көтерілістер оның болашақ қоғамшыл, әділетшіл көзқарасының қалыптасуына негіз болды.
Ол бес жасында куттабта (дәстүрлі бастауыш мектеп) Құранды толық жаттап шықты. 1927 жылы Александрия діни институтына түсіп, онда 9 жыл оқыды. Мұнда ол діни сабақтармен бірге батыстық әдебиеттермен де танысты. 1937 жылы аль-Азхар университетанің теология факультетіне түсіп, оны аяқтаған соң дағуат және діни басшылық бағыты бойынша магистр дәрежесін алды.
Тарауда аль-Ғазалидің «Мұсылман бауырлар» ұйымының негізін қалаушы Хасан аль-Баннамен таныстығы және 1937–1953 жылдар аралығындағы 17 жылдық белсенді мүшелігі талданады. Талантты публицист ретінде ол «Әдиб-әд-Дағуат» атанады. Пропорционалды түрде, 1948 жылы аль-Баннаның қазасынан кейін ұйымның жаңа басшысы Хусейн Худайбимен және Гамаль Абдель Насер үкіметіне қатысты саяси көзқарастардың алшақтауы салдарынан ол ұйымнан босатылады. Бұл оған дербес, сыни интеллектуалдық еркіндік берді.
Аль-Ғазали «Дустур аль-Уихда аль-Сақафия» еңбегінде исламдық реформаның 10 жаңа принципін тұжырымдады: ерлер мен әйелдердің серіктестігі, отбасын моральдық тірек ету, адам құқықтарын қорғау, билеушілердің халық агенті екендігі, шура (кеңес) жүйесі, жеке меншікті қорғау, дағуат үшін мұсылман елдерінің жауапкершілігі, діни толеранттылық, халықаралық бауырластық және адамзаттың әл-ауқатына үлес қосу. Оның кәсіби жолы Египеттің Қайрымдылық министрлігіндегі басшылық қызметтерді, Сауд Арабиясындағы (Умм аль-Кура), Катардағы және Алжирдегі (Эль-Эмир Абдель Кадир) профессорлық әрі академикалық төрағалық қызметтерін қамтиды.
Екінші тарау: Дағуаттың теориялық талдауы:
Тарауда аль-Ғазалидің дағуат теориясы зерделенеді. Аль-Ғазали дағуатты екі негізгі ұғымға сүйене отырып түсіндіреді: адамның туа біткен табиғаты (фитра) және әлеуметтік-экономикалық реалиялар. Ол Құрандағы пайғамбарлардың дағуат модельдерін талдап, пайғамбарлардың ешқашан өз қызметі үшін материалдық сыйақы немесе саяси өтемақы талап етпегенін, олардың хабары қарапайым, ашық, мөлдір және баршаға ортақ болғанын көрсетеді.
Аль-Ғазали діндарлық пен ғылымның, ақыл-ой мен аянның арасындағы тығыз байланысты жақтайды. Дін ақыл-ойды төмендетпеуі тиіс. Дағуат — адамзатты құтқарудың, ізгілікке бағыттаудың стратегиялық құралы. Осы ретте ол «даийя» (шақырушы) терминін тек имамдармен немесе уағызшылармен шектеуге қарсы шығады. Оның пікірінше, даийя — әділ билеуші, білікті заңгер, адал жазушы, әлеуметтік реформатор. Дағуат мұсылман қоғамындағы бүкіл оң өзгерістердің қозғаушы күші болуы керек.
«Фитра» концепциясына тоқтала келе, аль-Ғазали адамның жаратылысынан Жаратушыны тануға, ізгілік пен әділеттілікке бейім болып туатынын айтады. Ислам — фитра діні. Аль-Ғазали тіпті Батыс өркениетінің кейбір заманауи институционалдық әрі саяси жетістіктері (заң үстемдігі, адам құқықтары) адам денесін немесе ақылын қорлайтын кейбір ортағасырлық діни ілімдерге қарағанда исламның фитрасына жақынырақ екенін тайсалмай айтады.
Дағуаттың әмбебаптығы (универсализмі) географиялық шекаралармен шектелмейді. Дағуат барлық халықтарға, уақыт пен кеңістікке бағытталған. Алайда, аль-Ғазали қазіргі мұсылмандардың мүшкіл жағдайын, саяси деспотизмді, мәдени артта қалушылықты және кедейлікті қатты сынайды. Кедейлік пен әлеуметтік әділетсіздік жайлаған қоғамда дағуат тиімді болмайды. Сондықтан, дағуатпен бірге экономикалық және әлеуметтік реформалар қатар жүруі тиіс. Сонымен қатар, аль-Ғазали ар-ұждан, сөз және пікір білдіру бостандығын дағуаттың өмір сүруінің басты алғышарты деп есептейді. Дінге мәжбүрлеу — интеллектуалдық қылмыс.
Үшінші тарау: Дуаттар (Исламға шақырушылар):
Бұл тарауда исламға шақырушылардың (дуаттардың) міндеттері, кәсіби және моральдық сипаттары талданады. Аль-Ғазалидің пікірінше, дағуат — исламның мәні. Дуаттардың негізгі міндеті — өзін және қоғамын өзгерту, сыбайлас жемқорлыққа, әділетсіздікке және зиянды әдет-ғұрыптарға қарсы тұру.
Аль-Ғазали дуаттарға рухани және моральдық тұрғыдан өте жоғары талаптар қояды. Дуат ең алдымен өзін-өзі тәрбиелеуі, дүниеқоңыздық пен ашкөздіктен арылуы, материалдық пайда көздемеуі тиіс. Олар қарапайым халықтың қайғысымен бөлісіп, әлсіздер мен жәбір көргендерді қорғауы керек. Басты алаңдаушылық — адамдарды айыптау емес, оларға үміт беру, бағыт-бағдар көрсету.
Білім беру біліктілігіне келгенде, аль-Ғазали дуаттардың тек дәстүрлі фиқһ немесе хадис білімімен шектелуін жеткіліксіз санайды. Тиімді дағуат үшін дуаттар Құран мен Сүннетті терең білумен қатар, араб тілі мен әдебиетін, гуманитарлық ғылымдарды (социология, психология, экономика, философия) және жаратылыстану ғылымдарын (физика, химия, биология, астрономия, география) меңгеруі қажет. Жаратылыстану ғылымдары дуаттардың ғалам мен физикалық әлемді дұрыс түсінуіне көмектеседі.
Тарауда аль-Ғазалидің қазіргі замандағы дуаттарға айтқан өткір сындары келтіріледі. Ол дуаттардың интеллектуалдық деңгейінің төмендігін, олардың заманауи дискурстан оқшаулануын, заңдық-фықһи майда-чүйде мәселелерге (музыка, киім, т.б.) шектен тыс әуестеніп, исламның ұлы идеяларын көлеңкеде қалдыруын аяусыз сынайды.
Төртінші тарау: Аль-Ғазалидің дағуат методологиясына көзқарасы:
Тарау аль-Ғазалидің дағуат методологиясы мен «фиқх ад-дағуа» (дағуат заңы) концепциясына бағытталған. Аль-Ғазали дағуатты құқықтық казуистикадан босатып, ислам заңдылығын дағуаттың жоғары мақсаттарына (макасид) бағындыруды ұсынды. Ол ислам заңнамасындағы рақымшылық пен жеңілдету принципін алға тартты. Оның пікірінше, екінші дәрежелі фықһи келіспеушіліктерді негізгі сенім мәселесінен жоғары қою мұсылман қоғамын әлсіретеді.
Аль-Ғазали уағыздың дәстүрлі формаларымен (жұма уағызы) қатар, заманауи ақпараттық құралдарды («аль-илям аль-даауи») белсенді пайдалануды жақтады. Ол дағуатты тек сыртқы келбетпен, арнайы киіммен немесе ауылдарға кезеңдік сапарлар жасаумен шектейтін тар түсінікті сынады.
Тараудың маңызды бөлігі әйелдер мәселесіне арналған. Аль-Ғазали мұсылман қоғамындағы әйелдердің мүшкіл жағдайын, олардың мұрагерлік құқықтарынан ажыратылуын, білім алудан шектелуін және мешіттерден оқшаулануын надандық (джахилия) салдары деп бағалады. Ол бұл әдет-ғұрыптардың исламға еш қатысы жоқтығын, керісінше Құран ілімдеріне қайшы келетінін дәлелдеді. Аль-Ғазали әйелдердің бетін жабуы (ниқаб) бойынша даусыз шариғи талап жоқ екенін айтып, әйелдердің қоғамдық, саяси және ғылыми өмірге толыққанды қатысуын қорғады. Әйелдерді оқшаулау — бүкіл мұсылман үмбетінің жартысын кәдесіз қалдырумен бірдей.
Қорытынды:
Қорытындыда аль-Ғазалидің реформаторлық моделінің жалпы қорытындысы жасалады. Аль-Ғазали исламдық реформалау мен дағуатты тар діни шеңберден шығарып, оны әлеуметтік, экономикалық, интеллектуалдық және моральдық жаңғырудың кешенді процесі ретінде ұсынды. Оның дағуат моделі мұсылман қоғамын іштей сауықтыруға және Батыс өркениетімен, сондай-ақ басқа да мәдениеттермен өзара түсіністік пен диалог көпірін құруға бағытталған. Аль-Ғазалидің білімге, бостандыққа, әлеуметтік әділеттілікке және әйелдер құқығына берген жоғары бағасы оны XX ғасырдағы және келешектегі ең ықпалды ислам ойшылдары мен реформаторларының бірі ретінде көрсетеді.
Автор:
Бұл бөлімде монография авторы Бенауда Бенсаидтің академикалық профилі берілген. Ол Алжирдегі Эль-Эмир Абдель Кадир университетінде исламтану бойынша бакалавр дәрежесін, Малайзиядағы Халықаралық ислам университетінде исламдық ашулар бойынша магистр және доктор дәрежесін, сондай-ақ Канададағы МакГилл университетінде ислам зерттеулері бойынша магистр дәрежесін алған. Қазіргі уақытта Сауд Арабиясының Джидда қаласындағы Эффат университетінің өнер және ғылым колледжінде ғылыми-педагогикалық қызметпен айналысады.
Әдебиеттер:
Кітап соңында 125 атаудан тұратын библиографиялық тізім орналасқан. Тізімге Мұхаммед аль-Ғазалидің араб тілінде жарық көрген негізгі еңбектері («Кайфа Нафхам аль-Ислям?», «Ма’а Аллах», «Илал ва Адвия», «Дустур аль-Уихда аль-Сақафия», «Аль-Сунна ан-Набауия», т.б.), сонымен бірге Юсуф аль-Қардауи, Мұхаммед Имара, Саид Хава сияқты танымал исламтанушылар мен замандастарының монографиялары, ғылыми мақалалары мен монографиялық зерттеулері кирген.