Page: 1 / 1
Ахмад ар-Райсунидің бұл еңбегі исламдағы маңызды қағидалардың бірі – аш-Шура (өзара кеңесу) мәселесіне арналған. Кітапта аш-Шураның Құран мен Сүннеттегі негіздері, оның мұсылман қоғамын реформалау мен дамытудағы рөлі терең талданады. Автор кеңес берудің тек саяси деңгейде ғана емес, отбасылық өмірде, жеке қарым-қатынастарда және сот жүйесеінде де қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Кітап төрт негізгі тараудан, кіріспе мен қорытындыдан тұрады. Онда ерте ислам дәуіріндегі кеңес тәжірибесі, оның тарихи дамуы мен Омейядтар кезеңіндегі құлдырауы сипатталады. Сонымен қатар, бүгінгі таңда аш-Шура қағидатын заманауи қоғамда қалай жүзеге асыруға болатыны, оның демократиялық принциптермен байланысы мен айырмашылықтары қарастырылған. Бұл еңбек ислам құқығы, саясаттану және әлеуметтік реформаларға қызығушылық танытатын қалың оқырман қауымға арналған. Ол қоғамды қайта құрудағы өзара кеңесудің маңыздылығын түсінуге септігін тигізеді.
Кіріспе: Кіріспеде аш-Шураның (кеңестің) Құранда айтылған және Мұхаммед Пайғамбар (с.а.с.) мен оның сахабаларының тәжірибесінде ұсынылған маңызды қайта құру құралы екені айтылады. Автор қазіргі мұсылмандардың бұл қағиданың маңызын толық түсінбейтінін атап өтіп, кітаптың мақсаты осы қағиданы мұсылман қоғамының өміріне қалай енгізуді зерттеу екенін түсіндіреді.
Бірінші тарау: Ислам өміріндегі кеңестердің орны: Бұл тарауда кеңес қағидасының исламдық негіздері, атап айтқанда Құранның 42:38 және 3:159 аяттары талданады. Автор кеңестің жаратылыстың басында періштелермен, кейінірек Ибраһим пайғамбардың өз ұлымен ақылдасуы арқылы басталғанын көрсетеді. Жеке өмірдегі, отбасындағы, бала тәрбиесіндегі және қоғамдық істердегі кеңестің рөлі мен артықшылықтары қарастырылады.
Екінші тарау: Кеңестік практикадағы негізгі мәселелер: Бұл тарауда кеңестік тәжірибенің практикалық мәселелері, оның ішінде әйелдердің кеңесу үдерісіне қатысуы мен қоғамдық істердегі рөлі қарастырылады. Автор кеңесшілерді таңдау, олардың біліктілігі мен адалдығы сияқты талаптарды талдайды. Сондай-ақ, кеңес шешімдерінің міндеттілігі немесе ұсыныстық сипаты туралы ғалымдар арасындағы пікірталастар мен көпшіліктің пікіріне сүйену қағидаты талқыланады.
Үшінші тарау: Ислам Кеңесінің құрылу дәуірі және одан кейінгі кезеңдер: Тарау ислам қоғамдастығының алғашқы кеңесу тәжірибесіне және оның тарихи дамуына арналған. Мұнда Пайғамбар (с.а.с.) мен алғашқы халифалар (Абу Бакр, Омар) кезіндегі кеңестің белсенді қолданысы сипатталады. Автор Омейядтар дәуіріне өткенде кеңес жүйесінің қалай әлсіреп, диктаторлық басқарудың қалыптасқанын және оның мұсылман әлеміне тигізген теріс әсерін талдайды.
Төртінші тарау: Бүгінгі кеңес: оны қалай құрамыз және алға тартамыз?: Тарауда бүгінгі қоғамда аш-Шура қағидатын қайта жаңғырту мен заманауи кеңес жүйесін құру жолдары ұсынылады. Автор мұсылмандардың кеңес алу құқығын және оны жүзеге асыру үшін қажетті төрт заңнамалық қағиданы (жаңа шешімдер, Сад-аль-зара, қоғамдық мүдделер, ортақ игілік) түсіндіреді. Сондай-ақ, заманауи қоғамда кеңес беру мәдениетін қалай қалыптастыру және насихаттау керектігі қарастырылады.
Қорытынды: Қорытынды бөлімде кеңестік тәжірибені ұстанатын адамдар мен топтардың исламдық тәртіпті орнықтырудағы және қоғамды қолдаудағы маңызы атап өтіледі. Автор аш-Шураның мұсылман қоғамының өмір сүру салтына және басым бағытына айналуы керектігін айтады. Кеңес беру жүйесі Пак атмосферада, тек ар-ождан, сөз бостандығы мен ой еркіндігі бар жағдайда ғана сәтті бола алатыны тұжырымдалады.
Автор: Бұл бөлімде кітаптың авторы Ахмад ар-Райсуни туралы мәлімет берілген. Ол Рабаттағы (Марокко) Мұхаммед аль-Хамис Университетінің Исламтану бойынша докторы. Автордың Әділет министрлігінде жұмыс істегені, редакторлық қызметі, сондай-ақ Мароккодағы мұсылман ғалымдары қауымдастығының мүшесі ретіндегі рөлі айтылады. Қазіргі уақытта ол фиқһ және шариғат мақсаттары бойынша дәріс береді.
Қолданылған әдебиеттер: Библиографиялық тізімде кітапта пайдаланылған 13 негізгі дереккөз көрсетілген. Олардың қатарында Тирмизи мен Сахих аль-Бухаридің хадистер жинақтары, Әбу Бәкір әл-Джассастың, Ибн әл-Арабидің еңбектері, Құран Кәрім аяттары (27, 28, 42-сүрелер) және басқа да ислам ғалымдарының заңнамалық әдебиеттері бар. Бұл дереккөздер кітаптың ғылыми және құқықтық негізін құрайды.
Екінші тарау: Кеңестік практикадағы негізгі мәселелер: Бұл тарауда кеңестік тәжірибенің практикалық мәселелері, оның ішінде әйелдердің кеңесу үдерісіне қатысуы мен қоғамдық істердегі рөлі қарастырылады. Автор кеңесшілерді таңдау, олардың біліктілігі мен адалдығы сияқты талаптарды талдайды. Сондай-ақ, кеңес шешімдерінің міндеттілігі немесе ұсыныстық сипаты туралы ғалымдар арасындағы пікірталастар мен көпшіліктің пікіріне сүйену қағидаты талқыланады.
Үшінші тарау: Ислам Кеңесінің құрылу дәуірі және одан кейінгі кезеңдер: Тарау ислам қоғамдастығының алғашқы кеңесу тәжірибесіне және оның тарихи дамуына арналған. Мұнда Пайғамбар (с.а.с.) мен алғашқы халифалар (Абу Бакр, Омар) кезіндегі кеңестің белсенді қолданысы сипатталады. Автор Омейядтар дәуіріне өткенде кеңес жүйесінің қалай әлсіреп, диктаторлық басқарудың қалыптасқанын және оның мұсылман әлеміне тигізген теріс әсерін талдайды.
Төртінші тарау: Бүгінгі кеңес: оны қалай құрамыз және алға тартамыз?: Тарауда бүгінгі қоғамда аш-Шура қағидатын қайта жаңғырту мен заманауи кеңес жүйесін құру жолдары ұсынылады. Автор мұсылмандардың кеңес алу құқығын және оны жүзеге асыру үшін қажетті төрт заңнамалық қағиданы (жаңа шешімдер, Сад-аль-зара, қоғамдық мүдделер, ортақ игілік) түсіндіреді. Сондай-ақ, заманауи қоғамда кеңес беру мәдениетін қалай қалыптастыру және насихаттау керектігі қарастырылады.
Қорытынды: Қорытынды бөлімде кеңестік тәжірибені ұстанатын адамдар мен топтардың исламдық тәртіпті орнықтырудағы және қоғамды қолдаудағы маңызы атап өтіледі. Автор аш-Шураның мұсылман қоғамының өмір сүру салтына және басым бағытына айналуы керектігін айтады. Кеңес беру жүйесі Пак атмосферада, тек ар-ождан, сөз бостандығы мен ой еркіндігі бар жағдайда ғана сәтті бола алатыны тұжырымдалады.
Автор: Бұл бөлімде кітаптың авторы Ахмад ар-Райсуни туралы мәлімет берілген. Ол Рабаттағы (Марокко) Мұхаммед аль-Хамис Университетінің Исламтану бойынша докторы. Автордың Әділет министрлігінде жұмыс істегені, редакторлық қызметі, сондай-ақ Мароккодағы мұсылман ғалымдары қауымдастығының мүшесі ретіндегі рөлі айтылады. Қазіргі уақытта ол фиқһ және шариғат мақсаттары бойынша дәріс береді.
Қолданылған әдебиеттер: Библиографиялық тізімде кітапта пайдаланылған 13 негізгі дереккөз көрсетілген. Олардың қатарында Тирмизи мен Сахих аль-Бухаридің хадистер жинақтары, Әбу Бәкір әл-Джассастың, Ибн әл-Арабидің еңбектері, Құран Кәрім аяттары (27, 28, 42-сүрелер) және басқа да ислам ғалымдарының заңнамалық әдебиеттері бар. Бұл дереккөздер кітаптың ғылыми және құқықтық негізін құрайды.
Ахмад ар-Райсунидің «Аш-Шура: Мәжілістің құрани қағидаты» атты кітабы исламдағы өзара кеңесу (аш-Шура) қағидасын жан-жақты зерделейтін, заманауи исламдық ой-пікірдің маңызды туындыларының бірі болып табылады. Осы еңбекте автор мұсылман қоғамының өркендеуі мен реформалануындағы аш-Шураның маңызды рөлін терең талдап, оны заманауи өмір ағымымен ұштастырудың жолдарын ұсынады. Кітап төрт негізгі тараудан, кіріспеден, қорытындыдан, автор туралы мәліметтен және қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Автор өз зерттеуінде таза ғылыми және объективті стильді ұстана отырып, ислам заңнамасы мен тарихына сүйенеді. Кітаптың басты идеясы – аш-Шураның (өзара кеңесудің) Құрандық сипатын ашу және оның адамзат баласының жаратылысынан басталған құдайы қағида екенін көрсету. Автордың пікірінше, кеңес беру тек доктриналық немесе саяси мәселе емес, ол адам баласының рухани және қоғамдық болмысының ажырамас бөлігі болып табылады.
Кітаптың құрылымы теориялық негіздерден практикалық қолданысқа қарай жүйелі түрде өрбиді. Бірінші тарауда кеңес қағидасының ислам өміріндегі орны мен маңызы Құран аяттары мен хадистер негизінде дәлелденеді. Автор Құранның «Аш-Шура» сүресінің 38-аяты мен «Әли Имран» сүресінің 159-аятын негізге ала отырып, кеңесудің мүміндердің басты сипаттарының бірі екенін көрсетеді. Алла Тағаланың жаратылыстың басында періштелермен кеңесуі, сондай-ақ Ибраһим пайғамбардың өз ұлы Исмайылмен Құдайдың бұйрығы туралы ақылдасуы кеңес қағидасының терең тарихи негізін айқындайды. Сонымен қатар, бұл тарауда кеңесудің жеке өмірдегі, отбасылық қарым-қатынастардағы, ата-ана мен бала арасындағы маңызы, тіпті баланы емшек сүтімен емізу немесе ажырасу сияқты мәселелерде де өзара келісім мен кеңестің қажеттілігі Құран аяттарымен негізделеді.
Екінші тарау кеңестік практикада кездесетін негізгі мәселелерді қарастырады. Автор ислам заңнамасының кеңес өткізуге қатысты ешқандай қатаң шектеулер қоймайтынын, оның икемді және жалпылама сипатқа ие екенін атап өтеді. Бұл бөлімде қоғамдағы өзекті мәселелердің бірі – әйелдердің кеңес беру процесіне қатысуы егжей-тегжейлі талданады. Саба патшайымы мен Мұса пайғамбардың тұсындағы әйелдердің тарихи оқиғалары арқылы автор әйелдердің қоғамдық және саяси шешімдерге араласу құқығын толық қорғайды. Сондай-ақ, бұл тарауда кеңесшілерге қойылатын талаптар (адалдық, білім, тәжірибе) және кеңес шешімдерінің міндеттілігі туралы мәселе қарастырылады. Ертедегі және қазіргі заманғы ғалымдар арасындағы кеңес шешімінің билеуші үшін міндеттілігі немесе ұсыныстық сипаты туралы пікірталастар зерттеліп, Пайғамбардың (с.а.с.) Бадр мен Ухуд шайқастарында көпшіліктің пікіріне сүйенгені мысал ретінде келтіріледі.
Үшінші тарауда ислам кеңесінің құрылу дәуірі мен оның тарихи даму кезеңдері талқылады. Алғашқы ислам қоғамында (Пайғамбар мен тура жолдағы халифалар кезінде) кеңес беру өте белсенді және ашық жүзеге асырылды. Мұрагерді таңдау, мемлекеттік органдарды қалыптастыру және жаулап алынған жерлердің үкімін шығару сияқты маңызды мемлекеттік істер кеңес арқылы шешілген. Алайда, Омейядтар дәуірінде биліктің мұрагерлік жолмен берілуі және диктаторлық режимнің орнауы кеңес жүйесінің құлдырауына әкелді. Соған қарамастан, кеңесу қағидасы исламдық сот жүйесінде (әсіресе Андалусия мен Мароккода) тұрақты институт ретінде сақталып, судьялардың әділ шешім қабылдауына септігін тигізді.
Төртінші тарау қазіргі заманғы қоғамда аш-Шура жүйесін қайта құру және оны алға тарту мәселелерін қарастырады. Автор кеңес алудың мұсылмандардың заңды құқығы екенін айтып, оны жүзеге асыру үшін ислам құқығының төрт заңнамалық қағидасын (жаңа шешімдер, Сад-аль-зара, қоғамдық мүдделер, ортақ игілік) қолдануды ұсынады. Сондай-ақ, заманауи демократияның кейбір формалары мен рәсімдерін ислам қағидаларына қайшы келмейтіндей етіп қолдану мүмкіндігі сөз болады. Қоғамда кеңес беру мәдениетін қалыптастыру үшін БАҚ, білім беру және діни уағыздарды белсенді пайдалану қажеттігі атап өтіледі. Сонымен қатар, кітапта аш-Шура мен заманауи демократия арасындағы байланыстар мен айырмашылықтарға үлкен мән беріледі. Автор исламдық кеңесу принципінің батыстық демократиядан өзіндік ерекшеліктері бар екенін, бірақ сонымен бірге олардың ортақ мақсаттары – әділдікті орнату, биліктің ашықтығы мен халықтың шешім қабылдау үдерісіне қатысуын қамтамасыз ету екенін атап көрсетеді. Оның пікірінше, ислам қоғамы демократиялық тәжірибелердің пайдалы тұстарын қабылдау арқылы өз кеңесу жүйесін одан әрі жетілдіре алады. Бұл бағытта ислам заңгерлері мен ғалымдарының рөлі өте зор, өйткені олар қоғамдық мүдделерді (истислах) қорғау үшін заманауи құқықтық құралдарды тиімді пайдалана білуі қажет.
Кітаптың қорытынды бөлімінде кеңесу рухының қоғамның басты өмір сүру салтына айналуы керектігі және оның тек сөз бостандығы мен ой еркіндігі жағдайында ғана сәтті бола алатыны айтылады. Бұл еңбек исламдық қағидаларды қазіргі заман талаптарына сай қайта зерделеуге арналған маңызды құрал болып табылады.
Кітаптың құрылымы теориялық негіздерден практикалық қолданысқа қарай жүйелі түрде өрбиді. Бірінші тарауда кеңес қағидасының ислам өміріндегі орны мен маңызы Құран аяттары мен хадистер негизінде дәлелденеді. Автор Құранның «Аш-Шура» сүресінің 38-аяты мен «Әли Имран» сүресінің 159-аятын негізге ала отырып, кеңесудің мүміндердің басты сипаттарының бірі екенін көрсетеді. Алла Тағаланың жаратылыстың басында періштелермен кеңесуі, сондай-ақ Ибраһим пайғамбардың өз ұлы Исмайылмен Құдайдың бұйрығы туралы ақылдасуы кеңес қағидасының терең тарихи негізін айқындайды. Сонымен қатар, бұл тарауда кеңесудің жеке өмірдегі, отбасылық қарым-қатынастардағы, ата-ана мен бала арасындағы маңызы, тіпті баланы емшек сүтімен емізу немесе ажырасу сияқты мәселелерде де өзара келісім мен кеңестің қажеттілігі Құран аяттарымен негізделеді.
Екінші тарау кеңестік практикада кездесетін негізгі мәселелерді қарастырады. Автор ислам заңнамасының кеңес өткізуге қатысты ешқандай қатаң шектеулер қоймайтынын, оның икемді және жалпылама сипатқа ие екенін атап өтеді. Бұл бөлімде қоғамдағы өзекті мәселелердің бірі – әйелдердің кеңес беру процесіне қатысуы егжей-тегжейлі талданады. Саба патшайымы мен Мұса пайғамбардың тұсындағы әйелдердің тарихи оқиғалары арқылы автор әйелдердің қоғамдық және саяси шешімдерге араласу құқығын толық қорғайды. Сондай-ақ, бұл тарауда кеңесшілерге қойылатын талаптар (адалдық, білім, тәжірибе) және кеңес шешімдерінің міндеттілігі туралы мәселе қарастырылады. Ертедегі және қазіргі заманғы ғалымдар арасындағы кеңес шешімінің билеуші үшін міндеттілігі немесе ұсыныстық сипаты туралы пікірталастар зерттеліп, Пайғамбардың (с.а.с.) Бадр мен Ухуд шайқастарында көпшіліктің пікіріне сүйенгені мысал ретінде келтіріледі.
Үшінші тарауда ислам кеңесінің құрылу дәуірі мен оның тарихи даму кезеңдері талқылады. Алғашқы ислам қоғамында (Пайғамбар мен тура жолдағы халифалар кезінде) кеңес беру өте белсенді және ашық жүзеге асырылды. Мұрагерді таңдау, мемлекеттік органдарды қалыптастыру және жаулап алынған жерлердің үкімін шығару сияқты маңызды мемлекеттік істер кеңес арқылы шешілген. Алайда, Омейядтар дәуірінде биліктің мұрагерлік жолмен берілуі және диктаторлық режимнің орнауы кеңес жүйесінің құлдырауына әкелді. Соған қарамастан, кеңесу қағидасы исламдық сот жүйесінде (әсіресе Андалусия мен Мароккода) тұрақты институт ретінде сақталып, судьялардың әділ шешім қабылдауына септігін тигізді.
Төртінші тарау қазіргі заманғы қоғамда аш-Шура жүйесін қайта құру және оны алға тарту мәселелерін қарастырады. Автор кеңес алудың мұсылмандардың заңды құқығы екенін айтып, оны жүзеге асыру үшін ислам құқығының төрт заңнамалық қағидасын (жаңа шешімдер, Сад-аль-зара, қоғамдық мүдделер, ортақ игілік) қолдануды ұсынады. Сондай-ақ, заманауи демократияның кейбір формалары мен рәсімдерін ислам қағидаларына қайшы келмейтіндей етіп қолдану мүмкіндігі сөз болады. Қоғамда кеңес беру мәдениетін қалыптастыру үшін БАҚ, білім беру және діни уағыздарды белсенді пайдалану қажеттігі атап өтіледі. Сонымен қатар, кітапта аш-Шура мен заманауи демократия арасындағы байланыстар мен айырмашылықтарға үлкен мән беріледі. Автор исламдық кеңесу принципінің батыстық демократиядан өзіндік ерекшеліктері бар екенін, бірақ сонымен бірге олардың ортақ мақсаттары – әділдікті орнату, биліктің ашықтығы мен халықтың шешім қабылдау үдерісіне қатысуын қамтамасыз ету екенін атап көрсетеді. Оның пікірінше, ислам қоғамы демократиялық тәжірибелердің пайдалы тұстарын қабылдау арқылы өз кеңесу жүйесін одан әрі жетілдіре алады. Бұл бағытта ислам заңгерлері мен ғалымдарының рөлі өте зор, өйткені олар қоғамдық мүдделерді (истислах) қорғау үшін заманауи құқықтық құралдарды тиімді пайдалана білуі қажет.
Кітаптың қорытынды бөлімінде кеңесу рухының қоғамның басты өмір сүру салтына айналуы керектігі және оның тек сөз бостандығы мен ой еркіндігі жағдайында ғана сәтті бола алатыны айтылады. Бұл еңбек исламдық қағидаларды қазіргі заман талаптарына сай қайта зерделеуге арналған маңызды құрал болып табылады.
Кіріспе: Ахмад ар-Райсуни өзінің бұл еңбегін ислам қоғамын реформалау мен қайта құрудың негізгі құралы ретіндегі аш-Шура (кеңес беру) ұғымының теориялық және практикалық мәнін ашуға арнайды. Кіріспе бөлімінде автор аш-Шураның Құранда бекітілген және Мұхаммед Пайғамбар (с.а.с.) мен оның жақын сахабаларының іс-тәжірибесінде айқын көрініс тапқан негізгі қағида екенін түсіндіреді. Ол қазіргі уақытта мұсылман қоғамының көптеген өкілдері аш-Шураның маңыздылығы мен құндылығын жете түсінбейтінін, ал кейбір ислам ғалымдары бұл қағиданың қашан міндетті болатынын және қандай мәселелерде кеңес алу қажет екенін нақты ажырата алмайтынын қынжылыспен атап өтеді. Қазіргі қоғамдық-саяси контексте аш-Шура бір жағынан шешім қабылдау процесіне демократиялық қатысуды Құран мен Сүннетке сәйкес тең ұстауды білдірсе, екінші жағынан кейбір сыншылар оны батыстық демократиямен теңестіруге қарсылық танытуда. Бүгінгі таңда саяси авторитаризм мен диктатураның қыспағында қалған мұсылман әлемі үшін кеңесті жеке және қоғам мүдделерін қорғайтын, сондай-ақ қоғамды реформалайтын өмір сүру салты ретінде қабылдау өте маңызды. Осы кітапта бұл қағиданы мұсылман қоғамының күнделікті өміріне қалай тиімді енгізу және пайдалану жолдары зерттеледі. Соңғы онжылдықтарда кеңес тақырыбында көптеген еңбектер мен мақалалар жазылғанымен, бұл ұғым әлі де толық ашылмай, көптеген қырлары белгісіз қалып отыр. Кітап негізгі тұжырымдамаға назар аудара отырып, бұл тәжірибенің бүкіл ислам қауымдастығына қалай пайда әкелетінін түсіндіруді мақсат етеді. Оның әдіснамалық және заңнамалық қағидалары Құран аяттарынан, Пайғамбар (с.а.с.) өмірінен және салихалы халифтердің өмірлік мысалдарынан алынған. Автор бұл кітаптың мұсылман қоғамының рухани және материалдық өмірін жақсартуға бағытталған маңызды қадам екенін айтады. Кеңесуді өмірдің барлық салаларында – рухани, материалдық, жеке және ұйымдық деңгейлерде қолданудың маңыздылығын негіздейді.
Бірінші тарау: Ислам өміріндегі кеңестердің орны: Бірінші тарауда ислам өміріндегі кеңестің орны мен оның маңыздылығын растайтын Құрандық және тарихи дәлелдер жан-жақты талқыланады. Ислам заңнамасында кеңес берудің негіздерін зерттейтін ғалымдар негізінен Құранның екі аятына, атап айтқанда «Аш-Шура» сүресінің 38-аятына және «Әли Имран» сүресінің 159-аятына сүйенеді. Автор бұл аяттарды талдай келе, Алла Тағаланың Адам ата мен оның ұрпақтарының болашағы туралы періштелермен кеңескенін алға тартады. Көрнекті ислам ғалымы Мұхаммед ат-Тахир ибн Ашурдың пікірінше, бұл мәжіліс періштелерді құрметтеу, тәрбиелеу және оларға шабыт беру мақсатында өткізілген. Бұл кеңесудің адамзат баласына басшылық жасау үшін жаратылыстың ең басында басталғанын көрсетеді. Тағы бір мысал ретінде Ибраһим пайғамбардың өз ұлы Исмайылмен Құдайдан алған бұйрығы туралы ақылдасуы келтіріледі. Ұлын құрбандыққа шалу туралы иләһи шешім қабылданып қойса да, Ибраһим пайғамбар баласынан: «Енді сен не деп ойлайсың?» деп сұраған («Ас-Саффат» сүресі, 102-аят). Бұл мысал кеңес берудің жеке және отбасылық өмірдегі маңыздылығын көрсетеді. Сонымен қатар, Құранда ата-аналардың баланы емшек сүтімен емізуді тоқтату немесе жалғастыру туралы өзара келісім мен кеңес алуы («Бақара» сүресі, 233-аят) айтылған. Бұл бала мүддесін қорғау және отбасындағы ынтымақтастықты нығайту үшін қажет. Автор кеңес алудың неке, отбасы, бала тәрбиесі және туындаған алауыздықтарды шешуде өте маңызды рөл атқаратынын атап өтеді. Қоғамдық деңгейде кеңес берудің маңызы одан да жоғары. Құранда мүміндер «барлық мәселелер туралы өзара ақылдасатын» адамдар ретінде сипатталады. Пайғамбардың (с.а.с.) өз сахабаларымен үнемі ақылдасып отыруы басшылар мен әкімдер үшін міндетті үлгі болып табылады. Ислам заңы бойынша қоғамдық мәселелерді жеке-дара шешуге тыйым салынады, бұл шешімдердің көпшілікпом ақылдасып қабылдануын талап етеді. Сондай-ақ, бұл тарауда аш-Шураның субъективті қатыгездіктен арылуға, зорлық-зомбылықтың алдын алуға, бостандық пен бастамашылдықты қолдауға ықпал ететіні айтылады.
Екінші тарау: Кеңестік практикадағы негізгі мәселелер: Екінші тарауда кеңесті іс жүзінде жүзеге асырудың өзекті мәселелері мен практикалық аспектілері қарастырылады. Ислам заңы кеңесті өткізудің нақты формалары мен шектеулерін белгілемейді, оны адамдардың қалауы мен заманауи жағдайларға қалдырады. Алайда, қоғамдық істерді жоспарлау және мемлекеттік шешімдер қабылдау үшін белгілі бір ұйымдастырушылық негіздер қажет. Автор кеңес берудің рөлі мен қатысушылар шеңберін тек Пайғамбар (с.а.с.) мен оның жақын сахабаларымен ғана шектеуге болмайтынын, керісінше оның ауқымы кең болуы тиіс екенін айтады. Тарауда әйелдердің кеңес беру үдерісіне қатысуы ерекше талқыланады. Құранда әйелдердің кеңесуге қатысуының екі айқын оқиғасы келтірілген: біріншісі – Саба патшайымының өз уәзірлерімен ақылдасуы, екіншісі – Мұса пайғамбарды жұмысқа жалдауды ұсынған әйелдің оқиғасы. Осы мысалдар арқылы автор әйелдердің де қоғамдық және саяси істерде кеңесу құқығы бар екенін дәлелдейді. Кеңесшілерді таңдауда олардың адалдығы, білімі мен тәжірибесі басты назарға алынуы керек. Бұл ретте сайлау немесе тағайындау әдістерін біріктіріп қолдану ұсынылады. Сондай-ақ, тарауда кеңес шешімдерінің міндеттілігі туралы мәселе талқыланады. Ертедегі мұсылман ғалымдары кеңесті толық пайдалы нұсқаулық деп санаса, қазіргі заманғы ғалымдар мен ойшылдар билік басындағы адамның кеңесшілердің көпшілік шешімін орындауға міндетті екенін айтады. Бұған дәлел ретінде Пайғамбардың (с.а.с.) Бадр және Ухуд шайқастарында өз пікірінен бас тартып, сахабалардың көпшілігінің шешіміне сүйенгені келтіріледі. Бұл кеңестің тек формальды емес, нақты шешім қабылдау күшіне ие екенін көрсетеді. Кеңес беру барысында ғылыми, экономикалық және әскери мәселелер бойынша мамандардың пікіріне жүгінудің маңызы зор. Мемлекет басшысының жанында құрылатын «Кеңестік Одақ» (Мәжіліс аш-Шура) тұрақты жұмыс істеуі тиіс.
Үшінші тарау: Ислам Кеңесінің құрылу дәуірі және одан кейінгі кезеңдер: Үшінші тарауда ислам тарихындағы кеңесу тәжірибесінің даму және құлдырау кезеңдеріне тарихи талдау жасалады. Автор алғашқы ислам қоғамдастығында, атап айтқанда Пайғамбар (с.а.с.) мен тура жолдағы халифалар (Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли) кезінде кеңестің мемлекеттік басқарудың ажырамас бөлігі болғанын сипаттайды. Мұрагер таңдау, мемлекеттік органдарды құру және жаулап алынған жаңа жерлердің құқықтық мәртебесін айқындау сияқты күрделі мәселелердің барлығы ашық және демократиялық пікір алмасу арқылы шешілген. Алайда, халифат билігі Омейядтар әулетіне өткеннен кейін бұл жүйе күрт өзгеріске ұшырады. Мұрагерлік жолмен берілетін диктаторлық билік орнап, басқалардың пікірімен санасу және кеңес алу дәстүрі әлсіреді. Саяси басқару басшының жеке мүддесі мен көңіл-күйіне бағынышты болды. Бұл өзгеріс мұсылман қоғамының дамуына теріс әсер еткен терең жараға айналды. Соған қарамастан, кеңесу қағидасы сот жүйесінде өз маңызын жойған жоқ. Әсіресе Андалусия мен Мароккода сот кеңестерінің жоғары жүйеленген нысандары қалыптасты. Судьялар өз шешімдерін заңды және әділ ету үшін білікті заңгерлерден тұратын кеңесшілер тобын құрып, олармен үнемі ақылдасып отырған. Бұл тәжірибе исламдық сот жүйесінің дербестігі мен әділдігін сақтауға мүмкіндік берді. Автор тарихи сабақтарды қорытындылай келе, алғашқы кеңес тәжірибесі іс жүзінде өміршеңдік пен күштің көрсеткіші болғанын айтады. Қазіргі исламдық реформалар үшін бұл тарихи кезең үлкен шабыт көзі болуы тиіс. Өткен тарихын қателіктерінен сабақ ала отырып, кеңесуді тек сот саласында ғана емес, саяси және қоғамдық басқарудың барлық деңгейлерінде қалпына келтіру қажет.
Төртінші тарау: Бүгінгі кеңес: оны қалай құрамыз және алға тартамыз?: Төртінші тарау заманауи қоғамда аш-Шура жүйесін қайта жаңғырту мен оны тиімді қолдану жолдарына арналған. Автор кеңес алудың мұсылмандардың заңды құқығы екенін және бұл құқықтан айырудың үлкен әділетсіздік екенін ескертеді. Жаңа заман талаптарына сай келетін кеңес жүйесін құру үшін ислам құқығының (фиқһ) төрт негізгі заңнамалық қағидасын қолдану ұсынылады. Бірінші қағида – қоғам өміріндегі жаңа өзгерістер мен оқиғаларға сәйкес жаңа құқықтық түсіндірмелер мен шешімдер қабылдау. Екіншісі – «Сад-аль-зараи» қағидасы, яғни қоғамға зиян келтіретін немесе заңсыз әрекеттерге әкелетін құралдарға алдын ала тыйым салу. Үшінші қағида – «Аль масалих аль мурсаля» (қоғамдық мүдделер) қағидаты. Ислам заңы адамдардың рухани және материалдық игіліктерін қорғауға бағытталғандықтан, кез келген шешім қоғамға пайда әкеліп, зияннан қорғауы тиіс. Төртінші қағида – ортақ игілік үшін басқа халықтардың, оның ішінде батыс демократиясының тиімді басқару формалары мен рәсімдерін ислам қағидаларына қайшы келмейтіндей етіп қабылдау. Автор заманауи мұсылман қоғамында кеңес беру мәдениетін қалыптастырудың маңыздылығын атап өтеді. Бұл үшін БАҚ, білім беру жүйесі, діни уағыздар мен ғылыми семинарларды белсенді қолдану қажет. Кеңес мәдениеті адамдарды өз істерін басқаруда жаңа деңгейге көтеріп, қоғамда ынтымақтастық пен бірлікті нығайтады. Қоғамдық ұйымдар мен ағартушылық топтар бұл процесте маңызды рөл атқаруы тиіс.
Қорытынды: Қорытынды бөлімінде автор кітапта айтылған негізгі тұжырымдарды қорытындылайды. Кеңестік тәжірибені берік ұстанатын адамдар мен әлеуметтік топтар исламдық тәртіпті орнықтырудың басты кепілі және қоғамның мықты тірегі болып табылады. Автор мұсылман қауымының ең алғашқы қалыптасу кезеңінде-ақ оларды Құранның «істерін өзара кеңеспен жүргізетіндер» деп сипаттағанын еске салады. Ол кезде мұсылмандар үлкен мемлекет немесе халифат дәрежесіне жетпеген, тек басқаларды дінге шақырушы шағын топ қана еді. Бұл кеңесу рухының кез келген жағдайда қоғамның іргетасы болуы тиіс екенін көрсетеді. Кеңес беру тек саяси деңгейде ғана емес, біз өмір сүретін бүкіл мәдениетке еніп, күнделікті өмірдің басты салтына айналуы тиіс. Автор аш-Шура қағидасының тек ар-ождан бостандығы, сөз бостандығы мен ой еркіндігі бар ашық әрі демократиялық атмосферада ғана сәтті жүзеге аса алатынын баса айтады. Мұсылман үмбетінің болашағы осы қағиданың қаншалықты деңгейде жүзеге асырылатынына тікелей байланысты. Қоғамды қайта құру мен жаңғырту кеңес мәдениетін толық меңгергенде ғана мүмкін болады.
Автор: Кітаптың авторы – белгілі ислам ғалымы және зерттеуші Ахмад ар-Райсуни. Ол Марокконың Рабат қаласында орналасқан Мұхаммед аль-Хамис Университетінің Исламтану бойынша докторы дәрежесін иеленген. Өз өмірінде ол көптеген жауапты қызметтерді атқарған. Атап айтқанда, Марокконың Әділет министрлігінде жұмыс істеп, құқықтық жүйеде үлкен тәжірибе жинақтаған. Сондай-ақ, «аль-Таджди» қоғамдық-саяси газетінің редакторы болып қызмет атқарды. Мароккодағы мұсылман ғалымдары қауымдастығының белсенді мүшесі ретінде елдің рухани өміріне елеулі үлес қосты. Профессор Ар-Райсуни ислам құқығы (фиқһ) және шариғат мақсаттары (мақасид аш-шариа) тақырыбында араб тілінде көптеген кітаптар мен ғылыми мақалалар жазған. Оның еңбектерінің бірқатары шетел тілдеріне аударылып, халықаралық деңгейде танымал болды. Қазіргі уақытта ол Мұхаммед аль-Хамис Университетінің Өнер және Гуманитарлық ғылымдар колледжінде Фиқх негіздері (Усуль аль Фиқх) және Шариғат мақсаттары бойынша дәріс береді. Оның ғылыми зерттеулері исламдық құндылықтарды заманауи қоғамның сұраныстарына сай бейімдеуге бағытталған.
Қолданылған әдебиеттер: Библиографиялық бөлімде кітапты жазу барысында пайдаланылған 13 негізгі дереккөз бен әдебиеттердің тізімі егжей-тегжейлі көрсетілген. Олардың қатарында ислам заңнамасы мен хадистанудың басты негіздері болып табылатын Тирмизи мен Сахих әл-Бұхаридің хадис жинақтары бар. Сондай-ақ, Мұхаммед Рувас Калажидің «Маусуат Фиқх Абу Бакр ас-Сыддық» атты тарихи-құқықтық еңбегі пайдаланылған. Әбу Бәкір әл-Джассастың «Ахкам аль Қуран» кітабы және Әбу Бәкір ибн әл-Арабидің «Аридат аль Ахуади фи Шарх Сахих ат-Тирмизи» атты классикалық еңбектері кітаптың ғылыми негізін құрайды. Автор Құран Кәрімнің 27 (Нәмл), 28 (Қасас) және 42 (Шура) сүрелерінің аяттарына сілтеме жасайды. Сонымен қатар, Аднан ан-Нахвидің «Маламих аш-Шура фи ад-Дауа аль-Ислямия» атты заманауи зерттеуі және Ибн Хажар әл-Асқаланидің «Фатх аль-Бари» еңбегі де тізімде бар. Бұл дереккөздер кітаптың сенімділігін, теологиялық және заңнамалық тұрғыдан жан-жақты негізделгенін көрсетеді. Әдебиеттер тізімі оқырманға кеңес қағидасын тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.
Екінші тарау: Кеңестік практикадағы негізгі мәселелер: Екінші тарауда кеңесті іс жүзінде жүзеге асырудың өзекті мәселелері мен практикалық аспектілері қарастырылады. Ислам заңы кеңесті өткізудің нақты формалары мен шектеулерін белгілемейді, оны адамдардың қалауы мен заманауи жағдайларға қалдырады. Алайда, қоғамдық істерді жоспарлау және мемлекеттік шешімдер қабылдау үшін белгілі бір ұйымдастырушылық негіздер қажет. Автор кеңес берудің рөлі мен қатысушылар шеңберін тек Пайғамбар (с.а.с.) мен оның жақын сахабаларымен ғана шектеуге болмайтынын, керісінше оның ауқымы кең болуы тиіс екенін айтады. Тарауда әйелдердің кеңес беру үдерісіне қатысуы ерекше талқыланады. Құранда әйелдердің кеңесуге қатысуының екі айқын оқиғасы келтірілген: біріншісі – Саба патшайымының өз уәзірлерімен ақылдасуы, екіншісі – Мұса пайғамбарды жұмысқа жалдауды ұсынған әйелдің оқиғасы. Осы мысалдар арқылы автор әйелдердің де қоғамдық және саяси істерде кеңесу құқығы бар екенін дәлелдейді. Кеңесшілерді таңдауда олардың адалдығы, білімі мен тәжірибесі басты назарға алынуы керек. Бұл ретте сайлау немесе тағайындау әдістерін біріктіріп қолдану ұсынылады. Сондай-ақ, тарауда кеңес шешімдерінің міндеттілігі туралы мәселе талқыланады. Ертедегі мұсылман ғалымдары кеңесті толық пайдалы нұсқаулық деп санаса, қазіргі заманғы ғалымдар мен ойшылдар билік басындағы адамның кеңесшілердің көпшілік шешімін орындауға міндетті екенін айтады. Бұған дәлел ретінде Пайғамбардың (с.а.с.) Бадр және Ухуд шайқастарында өз пікірінен бас тартып, сахабалардың көпшілігінің шешіміне сүйенгені келтіріледі. Бұл кеңестің тек формальды емес, нақты шешім қабылдау күшіне ие екенін көрсетеді. Кеңес беру барысында ғылыми, экономикалық және әскери мәселелер бойынша мамандардың пікіріне жүгінудің маңызы зор. Мемлекет басшысының жанында құрылатын «Кеңестік Одақ» (Мәжіліс аш-Шура) тұрақты жұмыс істеуі тиіс.
Үшінші тарау: Ислам Кеңесінің құрылу дәуірі және одан кейінгі кезеңдер: Үшінші тарауда ислам тарихындағы кеңесу тәжірибесінің даму және құлдырау кезеңдеріне тарихи талдау жасалады. Автор алғашқы ислам қоғамдастығында, атап айтқанда Пайғамбар (с.а.с.) мен тура жолдағы халифалар (Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли) кезінде кеңестің мемлекеттік басқарудың ажырамас бөлігі болғанын сипаттайды. Мұрагер таңдау, мемлекеттік органдарды құру және жаулап алынған жаңа жерлердің құқықтық мәртебесін айқындау сияқты күрделі мәселелердің барлығы ашық және демократиялық пікір алмасу арқылы шешілген. Алайда, халифат билігі Омейядтар әулетіне өткеннен кейін бұл жүйе күрт өзгеріске ұшырады. Мұрагерлік жолмен берілетін диктаторлық билік орнап, басқалардың пікірімен санасу және кеңес алу дәстүрі әлсіреді. Саяси басқару басшының жеке мүддесі мен көңіл-күйіне бағынышты болды. Бұл өзгеріс мұсылман қоғамының дамуына теріс әсер еткен терең жараға айналды. Соған қарамастан, кеңесу қағидасы сот жүйесінде өз маңызын жойған жоқ. Әсіресе Андалусия мен Мароккода сот кеңестерінің жоғары жүйеленген нысандары қалыптасты. Судьялар өз шешімдерін заңды және әділ ету үшін білікті заңгерлерден тұратын кеңесшілер тобын құрып, олармен үнемі ақылдасып отырған. Бұл тәжірибе исламдық сот жүйесінің дербестігі мен әділдігін сақтауға мүмкіндік берді. Автор тарихи сабақтарды қорытындылай келе, алғашқы кеңес тәжірибесі іс жүзінде өміршеңдік пен күштің көрсеткіші болғанын айтады. Қазіргі исламдық реформалар үшін бұл тарихи кезең үлкен шабыт көзі болуы тиіс. Өткен тарихын қателіктерінен сабақ ала отырып, кеңесуді тек сот саласында ғана емес, саяси және қоғамдық басқарудың барлық деңгейлерінде қалпына келтіру қажет.
Төртінші тарау: Бүгінгі кеңес: оны қалай құрамыз және алға тартамыз?: Төртінші тарау заманауи қоғамда аш-Шура жүйесін қайта жаңғырту мен оны тиімді қолдану жолдарына арналған. Автор кеңес алудың мұсылмандардың заңды құқығы екенін және бұл құқықтан айырудың үлкен әділетсіздік екенін ескертеді. Жаңа заман талаптарына сай келетін кеңес жүйесін құру үшін ислам құқығының (фиқһ) төрт негізгі заңнамалық қағидасын қолдану ұсынылады. Бірінші қағида – қоғам өміріндегі жаңа өзгерістер мен оқиғаларға сәйкес жаңа құқықтық түсіндірмелер мен шешімдер қабылдау. Екіншісі – «Сад-аль-зараи» қағидасы, яғни қоғамға зиян келтіретін немесе заңсыз әрекеттерге әкелетін құралдарға алдын ала тыйым салу. Үшінші қағида – «Аль масалих аль мурсаля» (қоғамдық мүдделер) қағидаты. Ислам заңы адамдардың рухани және материалдық игіліктерін қорғауға бағытталғандықтан, кез келген шешім қоғамға пайда әкеліп, зияннан қорғауы тиіс. Төртінші қағида – ортақ игілік үшін басқа халықтардың, оның ішінде батыс демократиясының тиімді басқару формалары мен рәсімдерін ислам қағидаларына қайшы келмейтіндей етіп қабылдау. Автор заманауи мұсылман қоғамында кеңес беру мәдениетін қалыптастырудың маңыздылығын атап өтеді. Бұл үшін БАҚ, білім беру жүйесі, діни уағыздар мен ғылыми семинарларды белсенді қолдану қажет. Кеңес мәдениеті адамдарды өз істерін басқаруда жаңа деңгейге көтеріп, қоғамда ынтымақтастық пен бірлікті нығайтады. Қоғамдық ұйымдар мен ағартушылық топтар бұл процесте маңызды рөл атқаруы тиіс.
Қорытынды: Қорытынды бөлімінде автор кітапта айтылған негізгі тұжырымдарды қорытындылайды. Кеңестік тәжірибені берік ұстанатын адамдар мен әлеуметтік топтар исламдық тәртіпті орнықтырудың басты кепілі және қоғамның мықты тірегі болып табылады. Автор мұсылман қауымының ең алғашқы қалыптасу кезеңінде-ақ оларды Құранның «істерін өзара кеңеспен жүргізетіндер» деп сипаттағанын еске салады. Ол кезде мұсылмандар үлкен мемлекет немесе халифат дәрежесіне жетпеген, тек басқаларды дінге шақырушы шағын топ қана еді. Бұл кеңесу рухының кез келген жағдайда қоғамның іргетасы болуы тиіс екенін көрсетеді. Кеңес беру тек саяси деңгейде ғана емес, біз өмір сүретін бүкіл мәдениетке еніп, күнделікті өмірдің басты салтына айналуы тиіс. Автор аш-Шура қағидасының тек ар-ождан бостандығы, сөз бостандығы мен ой еркіндігі бар ашық әрі демократиялық атмосферада ғана сәтті жүзеге аса алатынын баса айтады. Мұсылман үмбетінің болашағы осы қағиданың қаншалықты деңгейде жүзеге асырылатынына тікелей байланысты. Қоғамды қайта құру мен жаңғырту кеңес мәдениетін толық меңгергенде ғана мүмкін болады.
Автор: Кітаптың авторы – белгілі ислам ғалымы және зерттеуші Ахмад ар-Райсуни. Ол Марокконың Рабат қаласында орналасқан Мұхаммед аль-Хамис Университетінің Исламтану бойынша докторы дәрежесін иеленген. Өз өмірінде ол көптеген жауапты қызметтерді атқарған. Атап айтқанда, Марокконың Әділет министрлігінде жұмыс істеп, құқықтық жүйеде үлкен тәжірибе жинақтаған. Сондай-ақ, «аль-Таджди» қоғамдық-саяси газетінің редакторы болып қызмет атқарды. Мароккодағы мұсылман ғалымдары қауымдастығының белсенді мүшесі ретінде елдің рухани өміріне елеулі үлес қосты. Профессор Ар-Райсуни ислам құқығы (фиқһ) және шариғат мақсаттары (мақасид аш-шариа) тақырыбында араб тілінде көптеген кітаптар мен ғылыми мақалалар жазған. Оның еңбектерінің бірқатары шетел тілдеріне аударылып, халықаралық деңгейде танымал болды. Қазіргі уақытта ол Мұхаммед аль-Хамис Университетінің Өнер және Гуманитарлық ғылымдар колледжінде Фиқх негіздері (Усуль аль Фиқх) және Шариғат мақсаттары бойынша дәріс береді. Оның ғылыми зерттеулері исламдық құндылықтарды заманауи қоғамның сұраныстарына сай бейімдеуге бағытталған.
Қолданылған әдебиеттер: Библиографиялық бөлімде кітапты жазу барысында пайдаланылған 13 негізгі дереккөз бен әдебиеттердің тізімі егжей-тегжейлі көрсетілген. Олардың қатарында ислам заңнамасы мен хадистанудың басты негіздері болып табылатын Тирмизи мен Сахих әл-Бұхаридің хадис жинақтары бар. Сондай-ақ, Мұхаммед Рувас Калажидің «Маусуат Фиқх Абу Бакр ас-Сыддық» атты тарихи-құқықтық еңбегі пайдаланылған. Әбу Бәкір әл-Джассастың «Ахкам аль Қуран» кітабы және Әбу Бәкір ибн әл-Арабидің «Аридат аль Ахуади фи Шарх Сахих ат-Тирмизи» атты классикалық еңбектері кітаптың ғылыми негізін құрайды. Автор Құран Кәрімнің 27 (Нәмл), 28 (Қасас) және 42 (Шура) сүрелерінің аяттарына сілтеме жасайды. Сонымен қатар, Аднан ан-Нахвидің «Маламих аш-Шура фи ад-Дауа аль-Ислямия» атты заманауи зерттеуі және Ибн Хажар әл-Асқаланидің «Фатх аль-Бари» еңбегі де тізімде бар. Бұл дереккөздер кітаптың сенімділігін, теологиялық және заңнамалық тұрғыдан жан-жақты негізделгенін көрсетеді. Әдебиеттер тізімі оқырманға кеңес қағидасын тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.