Page: 1 / 1
Мохаммад Хашим Камалинин «Макасид аш-Шариа, Ижтихад жана цивилизациялык жаңылануу» эмгеги ислам мыйзамдарынын негизги максаттарын (макасид), ижтихад укуктук ыкмасын жана алардын азыркы коомдогу цивилизациялык жаңылануудагы (таждид хадаари) ролун изилдөөгө арналган. Китепте ислам юриспруденциясынын салтуу усул аль-фикх методологиясына сереп салынып, макасид түшүнүгүнүн укуктук чөйрөсүн кеңейтүү зарылдыгы негизделет. Автор Шариаттын максаттарын адамзаттын бакубатчылыгын камсыз кылууга, адилеттүүлүктү, адам укуктарын, эркиндикти жана илим-билимди өнүктүрүүгө багытталган динамикалык алкак катары карайт. Китепте Ыйык Куран менен Сүннөттөгү макасиди аспектилер, макасиддин классификациясы, аны аныктоонун жолдору (текст, акыл, индукция, фитра), каражаттар менен аткаруучулардын (уасааил уа мукаммилаат) катышы, ошондой эле макасид менен ижтихаддын ажырагыс байланышы кеңири талкууланат. Эмгек жалпы окурмандарга, ислам укугун изилдөөчүлөргө жана азыркы замандын социалдык-укуктук көйгөйлөрүн чечүүгө кызыккан адистерге арналган.
Кириш сөз
Бул бөлүмдө Ислам ойлору Эл аралык институтунун (ИОЭИ) өкүлү Анас С. Аль Шейх-Али китептин максаты жана сериянын мааниси тууралуу маалымат берет. Макасид аш-Шариа темасы боюнча адабияттарды жайылтуу, ислам мыйзамдарынын жогорку максаттарын окурмандарга жеткиликтүү кылуу жана институтунун илимий ишмердүүлүгү баяндалат.
Баштапкы пикир
Автор Шариаттын максаттары анын өнүгүүсү, ижтихад тарыхы жана коомдук өзгөрүүлөр менен байланышта экенин белгилейт. Текстуалисттик мамилелер жана таклид Ислам укугунун динамикасына тоскоол болгону, макасидке негизделген көз караш заманбап көйгөйлөрдү чечүүдө канчалык маанилүү экендиги талкууланат.
Макасиддин мааниси жана аныктамасы
Бул бөлүмдө макасид сөзүнүн лингвистикалык жана юридикалык маанилери, ошондой эле ага жакын болгон хикма (акылмандуулук), иллат (себеп) жана маслаха (пайда, кызыкчылык) терминдерине кыскача сереп салынат. Классикалык жана азыркы окмуштуулардын (Ибн Ашур, Аллал аль-Фаси, аль-Карадави) берген аныктамалары талданат.
Курандагы макасид: текст жана чечмелөө
Бул бөлүмдө Курандын тилиндеги макасиддик багыттар изилденет. Куран өзүн «туура жол жана ырайым» деп мүнөздөйт. Тематикалык чечмелөө (тафсир мавдуу’и) жана аайаат аль-ахкаамды кеңири талдоо аркылуу Курандагы адеп-ахлактык, руханий жана юридикалык максаттар ортого коюлат.
Макасид жана Сүннөт
Сүннөттөгү мыйзамдык өкүмдөр (ахаадис аль-ахкаам) жана алардын Куран менен байланышы каралат. Сахабалардын жана кийинки аалымдардын Пайгамбардын (с.а.в.) хадистериндеги максаттарды түшүнүп, өзгөргөн жагдайларга жараша өкүм чыгарган мисалдары (Умар ибн аль-Хаттаб, Ибн Теймия ж.б.) келтирилет.
Макасид жана Цивилизация
Бул бөлүмдө Ислам цивилизациясынын (умраан) пайдубалын түзгөн негизги макасиддер талкууланат. Жер жүзүн иштетүү, бакубатчылыкты жогорулатуу, кызматташуу, адамзаттын теңдиги жана байлыкты туура башкаруу - исламдык цивилизациялык реформанын ажырагыс бөлүгү катары каралат.
Макасиддин классификациясы
Макасиддин ар түрдүү классификациялары баяндалат: маанилүүлүгү боюнча (дарууриййаат, хаажийаат, тахсииниййаат), камтуу чөйрөсү боюнча (жалпы, конкреттүү, жарым-жартылай), Мыйзам Чыгаруучунун жана адамдын максаттары, негизги жана көмөкчү макасиддер, ошондой эле чечүүчү (готъи) жана абстрактуу (занни) макасиддер.
Макасидди аныктоо
Макасидди бекитүү жана тастыктоо ыкмалары изилденет. Алар: ачык текст (насс), индуктивдик ой-жүгүртүү (истигроо), адамдын акылы (акл же истидлаал) жана тубаса адам табияты (фитро). Бул ыкмалардын заманбап социалдык маселелерди чечүүдөгү ролу көрсөтүлөт.
Макасид тармагы: усуль аль-фикх жана башкалар
Макасидди укуктук чечимдерди баалоонун башкы критерийи катары колдонуу сунушталат. Ибн Рушд, Ибн аль-Койим, Ибн Ашур сыяктуу аалымдардын этикалык, руханий жана социалдык максаттарга берген мааниси, ошондой эле суннит жана шиит мектептеринин макасид маселесиндеги бирдейлиги каралат.
Кайра каралган макасид тармагы
Бул бөлүмдө классикалык беш негизги макасидди (дин, жан, акыл, тукум, мүлк) жаңы баалуулуктар менен кеңейтүү талкууланат. Адам укуктары, эркиндик, адилеттүүлүк, айлана-чөйрөнү коргоо сыяктуу заманбап макасиддерди киргизүүнүн зарылдыгы жана методологиясы каралат.
Макасиддин каражаттары жана аткаруучулары (уасааил уа мукаммилаат)
Максаттар менен аларды камсыз кылуучу каражаттардын (уасааил) жана толуктоочулардын (мукаммилаат) өз ара байланышы изилденет. Каражаттарды максатка айландырып алуудан сактануу жана алардын укуктук статусун туура белгилөө маселеси каралат.
Макасид жана Ижтихад
Макасид билиминин ижтихад жасоодогу негизги ролу баяндалат. Тексттердин сөзмө-сөз маанисине гана таянбастан, алардын акыркы натыйжаларына жана кесепеттерине (маъаалат) көңүл буруунун маанилүүлүгү мисалдар менен түшүндүрүлөт.
Жыйынтыктоо жана сунуштар
Автор макасид методологиясын ислам укугуна, билим берүү программаларына жана сот-мыйзам чыгаруу реформаларына киргизүү боюнча жыйынтыктарды чыгарып, саясий жана академикалык сунуштарды берет.
Эскертмелер
Бул бөлүмдө китепте колдонулган булактар, хадистер, классикалык жана азыркы илимий эмгектер боюнча бардык шилтемелер менен эскертмелердин тизмеси берилет.
Баштапкы пикир
Автор Шариаттын максаттары анын өнүгүүсү, ижтихад тарыхы жана коомдук өзгөрүүлөр менен байланышта экенин белгилейт. Текстуалисттик мамилелер жана таклид Ислам укугунун динамикасына тоскоол болгону, макасидке негизделген көз караш заманбап көйгөйлөрдү чечүүдө канчалык маанилүү экендиги талкууланат.
Макасиддин мааниси жана аныктамасы
Бул бөлүмдө макасид сөзүнүн лингвистикалык жана юридикалык маанилери, ошондой эле ага жакын болгон хикма (акылмандуулук), иллат (себеп) жана маслаха (пайда, кызыкчылык) терминдерине кыскача сереп салынат. Классикалык жана азыркы окмуштуулардын (Ибн Ашур, Аллал аль-Фаси, аль-Карадави) берген аныктамалары талданат.
Курандагы макасид: текст жана чечмелөө
Бул бөлүмдө Курандын тилиндеги макасиддик багыттар изилденет. Куран өзүн «туура жол жана ырайым» деп мүнөздөйт. Тематикалык чечмелөө (тафсир мавдуу’и) жана аайаат аль-ахкаамды кеңири талдоо аркылуу Курандагы адеп-ахлактык, руханий жана юридикалык максаттар ортого коюлат.
Макасид жана Сүннөт
Сүннөттөгү мыйзамдык өкүмдөр (ахаадис аль-ахкаам) жана алардын Куран менен байланышы каралат. Сахабалардын жана кийинки аалымдардын Пайгамбардын (с.а.в.) хадистериндеги максаттарды түшүнүп, өзгөргөн жагдайларга жараша өкүм чыгарган мисалдары (Умар ибн аль-Хаттаб, Ибн Теймия ж.б.) келтирилет.
Макасид жана Цивилизация
Бул бөлүмдө Ислам цивилизациясынын (умраан) пайдубалын түзгөн негизги макасиддер талкууланат. Жер жүзүн иштетүү, бакубатчылыкты жогорулатуу, кызматташуу, адамзаттын теңдиги жана байлыкты туура башкаруу - исламдык цивилизациялык реформанын ажырагыс бөлүгү катары каралат.
Макасиддин классификациясы
Макасиддин ар түрдүү классификациялары баяндалат: маанилүүлүгү боюнча (дарууриййаат, хаажийаат, тахсииниййаат), камтуу чөйрөсү боюнча (жалпы, конкреттүү, жарым-жартылай), Мыйзам Чыгаруучунун жана адамдын максаттары, негизги жана көмөкчү макасиддер, ошондой эле чечүүчү (готъи) жана абстрактуу (занни) макасиддер.
Макасидди аныктоо
Макасидди бекитүү жана тастыктоо ыкмалары изилденет. Алар: ачык текст (насс), индуктивдик ой-жүгүртүү (истигроо), адамдын акылы (акл же истидлаал) жана тубаса адам табияты (фитро). Бул ыкмалардын заманбап социалдык маселелерди чечүүдөгү ролу көрсөтүлөт.
Макасид тармагы: усуль аль-фикх жана башкалар
Макасидди укуктук чечимдерди баалоонун башкы критерийи катары колдонуу сунушталат. Ибн Рушд, Ибн аль-Койим, Ибн Ашур сыяктуу аалымдардын этикалык, руханий жана социалдык максаттарга берген мааниси, ошондой эле суннит жана шиит мектептеринин макасид маселесиндеги бирдейлиги каралат.
Кайра каралган макасид тармагы
Бул бөлүмдө классикалык беш негизги макасидди (дин, жан, акыл, тукум, мүлк) жаңы баалуулуктар менен кеңейтүү талкууланат. Адам укуктары, эркиндик, адилеттүүлүк, айлана-чөйрөнү коргоо сыяктуу заманбап макасиддерди киргизүүнүн зарылдыгы жана методологиясы каралат.
Макасиддин каражаттары жана аткаруучулары (уасааил уа мукаммилаат)
Максаттар менен аларды камсыз кылуучу каражаттардын (уасааил) жана толуктоочулардын (мукаммилаат) өз ара байланышы изилденет. Каражаттарды максатка айландырып алуудан сактануу жана алардын укуктук статусун туура белгилөө маселеси каралат.
Макасид жана Ижтихад
Макасид билиминин ижтихад жасоодогу негизги ролу баяндалат. Тексттердин сөзмө-сөз маанисине гана таянбастан, алардын акыркы натыйжаларына жана кесепеттерине (маъаалат) көңүл буруунун маанилүүлүгү мисалдар менен түшүндүрүлөт.
Жыйынтыктоо жана сунуштар
Автор макасид методологиясын ислам укугуна, билим берүү программаларына жана сот-мыйзам чыгаруу реформаларына киргизүү боюнча жыйынтыктарды чыгарып, саясий жана академикалык сунуштарды берет.
Эскертмелер
Бул бөлүмдө китепте колдонулган булактар, хадистер, классикалык жана азыркы илимий эмгектер боюнча бардык шилтемелер менен эскертмелердин тизмеси берилет.
Мохаммад Хашим Камалинин «Макасид аш-Шариа, Ижтихад жана цивилизациялык жаңылануу» аттуу китеби Ислам мыйзамынын философиясын жана методологиясын заманбап талаптарга ылайык кайра карап чыгууга арналган олуттуу илимий эмгек болуп саналат. Китептин негизги идеясы — ислам укугунун чечимдерин жана эрежелерин жөн гана сөзмө-сөз же формалдуу түрдө колдонуу менен чектелбестен, алардын артында турган түпкү максаттарды (макасид) жетекчиликке алуу аркылуу коомду цивилизациялык жактан жаңылоо (таждид хадаари) болуп саналат.
Эмгектин түзүмү ырааттуу логикага негизделген. Ал кириш сөздөн, баштапкы пикирден, андан соң макасиддин маанисин, булактарын, классификациясын, аныктоо ыкмаларын, анын усул аль-фикх жана ижтихад менен болгон катышын терең изилдеген негизги бөлүмдөрдөн, жыйынтыктоочу сунуштардан жана илимий эскертмелерден турат.
Авторунун айтымында, кылымдар бою Ислам юриспруденциясында (усул аль-фикх) формализм, сөзмө-сөз чечмелөө (литерализм) жана сокур тууроо (таклид) басымдуулук кылып, Шариаттын кеңири гуманитардык жана социалдык максаттары көз жаздымда калып келген. Классикалык доордо аш-Шатиби сыяктуу сейрек аалымдар гана макасидди өз алдынча илим катары өнүктүрүүгө аракет кылышкан. Ал эми XX-XXI кылымдарда Ибн Ашур, Аллал аль-Фаси, Мухаммад аль-Газали, Юсуф аль-Карадави сыяктуу азыркы изилдөөчүлөр макасид теориясын кайра жандандырып, аны заманбап коомдук-укуктук маселелерди чечүүнүн негизги куралы катары сунушташууда.
Китепте Куран менен Сүннөттүн тексттери макасиди аспектиден талданат. Курандагы өкүмдөр, аңгемелер, адеп-ахлактык насыяттар бүтүндөй алганда адамзатка ырайым кылуу, адилеттүүлүктү орнотуу жана бузукулуктун алдын алуу максатын көздөйт. Автор Куранды тематикалык чечмелөө (тафсир мавдуу’и) ыкмасы макасидди тереңирээк түшүнүүгө жардам берерин айтат. Ошондой эле Сүннөттү да катып калган эрежелер катары эмес, Пайгамбардын (с.а.в.) белгилүү бир контексттеги максаттарын эске алуу менен окуу зарылдыгы көрсөтүлөт. Сахабалардын, өзгөчө халиф Умар ибн аль-Хаттабдын, ошондой эле Ибн Теймия сыяктуу факихтердин иш-аракеттери буга айкын мисал боло алат.
Изилдөөдө макасиддин салттуу категориялары (жанды, динди, акылды, тукумду жана мүлктү коргоо) каралып, аларды заманбап реалдуулукка ылайык кеңейтүү сунушталат. Автор адилеттүүлүк, теңчилик, адам укуктары, эркиндик, экономикалык өнүгүү, айлана-чөйрөнү коргоо жана тынчтыкты камсыз кылуу сыяктуу баалуулуктарды да негизги макасиддердин катарына кошуу керектигин негиздейт. Бул өзгөрүүлөр Исламдын универсалдуулугун жана жаратмандык потенциалын жогорулатат.
Макасидди аныктоонун төрт негизги булагы баса белгиленет: ачык текст (насс), индуктивдүү изилдөө (истигроо), логикалык акыл-эс (акл/истидлаал) жана адамдын тубаса табияты (фитро). Өзгөчө «фитро» түшүнүгү адамзаттын жалпы моралдык жана биологиялык тең салмактуулугун сактоодогу маанилүү чен-өлчөм катары сүрөттөлөт.
Ошондой эле эмгекте максаттар (макасид) менен каражаттардын (уасааил) жана толуктоочулардын (мукаммилаат) ортосундагы айырмачылыктарга кеңири көңүл бурулат. Каражаттарды түпкү максат менен чаташтырбоо зарылдыгы, ижтихад жасоодо өкүмдөрдүн кесепеттерин (маъаалат) эске алуу керектиги айтылат.
Жыйынтыгында автор макасид методологиясы мусулман дүйнөсүндөгү мазхабдар аралык жана конфессионалдык (суннит-шиит) ажырымдарды жоюуга, заманбап юридикалык жана билим берүү системасын реформалоого, ошондой эле ар түрдүү маданияттардын ортосунда адилеттүү диалогду орнотууга кызмат кыларын баса белгилейт.
Эмгектин түзүмү ырааттуу логикага негизделген. Ал кириш сөздөн, баштапкы пикирден, андан соң макасиддин маанисин, булактарын, классификациясын, аныктоо ыкмаларын, анын усул аль-фикх жана ижтихад менен болгон катышын терең изилдеген негизги бөлүмдөрдөн, жыйынтыктоочу сунуштардан жана илимий эскертмелерден турат.
Авторунун айтымында, кылымдар бою Ислам юриспруденциясында (усул аль-фикх) формализм, сөзмө-сөз чечмелөө (литерализм) жана сокур тууроо (таклид) басымдуулук кылып, Шариаттын кеңири гуманитардык жана социалдык максаттары көз жаздымда калып келген. Классикалык доордо аш-Шатиби сыяктуу сейрек аалымдар гана макасидди өз алдынча илим катары өнүктүрүүгө аракет кылышкан. Ал эми XX-XXI кылымдарда Ибн Ашур, Аллал аль-Фаси, Мухаммад аль-Газали, Юсуф аль-Карадави сыяктуу азыркы изилдөөчүлөр макасид теориясын кайра жандандырып, аны заманбап коомдук-укуктук маселелерди чечүүнүн негизги куралы катары сунушташууда.
Китепте Куран менен Сүннөттүн тексттери макасиди аспектиден талданат. Курандагы өкүмдөр, аңгемелер, адеп-ахлактык насыяттар бүтүндөй алганда адамзатка ырайым кылуу, адилеттүүлүктү орнотуу жана бузукулуктун алдын алуу максатын көздөйт. Автор Куранды тематикалык чечмелөө (тафсир мавдуу’и) ыкмасы макасидди тереңирээк түшүнүүгө жардам берерин айтат. Ошондой эле Сүннөттү да катып калган эрежелер катары эмес, Пайгамбардын (с.а.в.) белгилүү бир контексттеги максаттарын эске алуу менен окуу зарылдыгы көрсөтүлөт. Сахабалардын, өзгөчө халиф Умар ибн аль-Хаттабдын, ошондой эле Ибн Теймия сыяктуу факихтердин иш-аракеттери буга айкын мисал боло алат.
Изилдөөдө макасиддин салттуу категориялары (жанды, динди, акылды, тукумду жана мүлктү коргоо) каралып, аларды заманбап реалдуулукка ылайык кеңейтүү сунушталат. Автор адилеттүүлүк, теңчилик, адам укуктары, эркиндик, экономикалык өнүгүү, айлана-чөйрөнү коргоо жана тынчтыкты камсыз кылуу сыяктуу баалуулуктарды да негизги макасиддердин катарына кошуу керектигин негиздейт. Бул өзгөрүүлөр Исламдын универсалдуулугун жана жаратмандык потенциалын жогорулатат.
Макасидди аныктоонун төрт негизги булагы баса белгиленет: ачык текст (насс), индуктивдүү изилдөө (истигроо), логикалык акыл-эс (акл/истидлаал) жана адамдын тубаса табияты (фитро). Өзгөчө «фитро» түшүнүгү адамзаттын жалпы моралдык жана биологиялык тең салмактуулугун сактоодогу маанилүү чен-өлчөм катары сүрөттөлөт.
Ошондой эле эмгекте максаттар (макасид) менен каражаттардын (уасааил) жана толуктоочулардын (мукаммилаат) ортосундагы айырмачылыктарга кеңири көңүл бурулат. Каражаттарды түпкү максат менен чаташтырбоо зарылдыгы, ижтихад жасоодо өкүмдөрдүн кесепеттерин (маъаалат) эске алуу керектиги айтылат.
Жыйынтыгында автор макасид методологиясы мусулман дүйнөсүндөгү мазхабдар аралык жана конфессионалдык (суннит-шиит) ажырымдарды жоюуга, заманбап юридикалык жана билим берүү системасын реформалоого, ошондой эле ар түрдүү маданияттардын ортосунда адилеттүү диалогду орнотууга кызмат кыларын баса белгилейт.
КИРИШ СӨЗ
Ислам ойлору Эл аралык институтунун (ИОЭИ) Лондондогу кеңсесинин өкүлү Анас С. Аль Шейх-Али жазган кириш сөздө профессор Мохаммад Хашим Камалинин бул китеби ИОЭИ менен Малайзиянын Эл аралык жогорку ислам изилдөө институтунун (ЭИИИ) биргелешкен «Атайын чыгарылыштын 20-сериясы» алкагында жарык көргөнү кабарланат. Макасид аш-Шариа теориясы Ислам мыйзамынын абдан маанилүү, бирок мурда жетиштүү көңүл бурулбай калган тармагы экени айтылат. Бул изилдөө заманбап мусулман коомдорунун жана мусулман эмес өлкөлөрдөгү азчылыктардын туш болгон көйгөйлөрүн чечүүгө багытталган. Кириш сөздө ИОЭИ тарабынан мурда басылып чыккан Ибн Ашурдун, Ахмад ар-Райсунинин, Гамаль Элдин Аттиянын жана Жассур Ауданын макасид боюнча эмгектери эскерилет. Ошондой эле ИОЭИ менен ЭИИИ институтунун тарыхы, академиялык ишмердүүлүгү жана илимий жыйындары тууралуу кыскача маалымат берилет.
БАШТАПКЫ ПИКИР
Автор Шариаттын максаттары Шариаттын өзүнөн келип чыкканы менен, алар коомдун үрп-адаты, мыйзамдардын колдонулушу жана ижтихаддын тарыхый өнүгүшү менен тыгыз байланышта экенин түшүндүрөт. Тилекке каршы, юридикалык жарлыктардын (ахкаам) майда-чүйдөсүнө жана тексттердин сырткы формасына (литерализм) ашыкча басым жасалуусу усул аль-фикхте макасиддин укуктук деңгээлин төмөндөтүп койгон. Шариат өкүмдөрүн сокур тууроо (таклид) кеңири жайылып, мурдагы юристтердин пикирлери өзгөрбөс норма катары кабыл алына баштаган. Аш-Шатибиге чейин макасид өз алдынча инструмент катары толук калыптанган эмес. Бирок акыркы он жылдыктарда адам өмүрүн, акылын, динин, мүлкүн жана үй-бүлөсүн коргоого багытталган негизги баалуулукдарга кайрадан көңүл бурула баштады. Макасид келечекке багытталган, динамикалуу жана заманбап адам укуктарына, демократияга, жакшы башкарууга шайкеш келген инструмент болуп саналат.
МАКАСИДДИН МААНИСИ ЖАНА АНЫКТАМАСЫ
Бул бөлүмдө макасид түшүнүгүнүн юридикалык терминологиясы каралат. Макасидке чектеш болгон үч араб сөзү талданат: хикма (акылмандуулук), иллат (натыйжалуу себеп) жана маслаха (пайда, кызыкчылык). Хикма — мыйзамдын пайдалуу натыйжасын билдирет жана көбүнчө максид сөзүнө синоним катары колдонулат. Иллат — өкүмдүн формалдуу себеби болуп саналат; классикалык юристтер иллатты туруктуу (мундабит) катары карап, хикматты андан бөлүп карашкан. Маслаха болсо адамдарга пайда алып келүү жана зыянды тосууну билдирет. Ибн Ашур, Аллал аль-Фаси, Юсуф аль-Карадави жана Мухаммад аз-Зухайли берген аныктамалар салыштырылат. Макасид аш-Шариа — бул Мыйзам Чыгаруучунун бардык же көпчүлүк өкүмдөрүнө киргизген терең маанилери, адилеттүүлүктү орнотуу жана адамзатка эки дүйнөдө тең пайда алып келүү максаттары экени белгиленет.
КУРАНДАГЫ МАКАСИД: ТЕКСТ ЖАНА ЧЕЧМЕЛӨӨ
Бул бөлүмдө Курандын текстерин макасиддик ыкма менен окуу маселеси козголот. Куран өзүнүн башкы максаты катары «туура жол жана ырайым» (10:57) экенин, ал эми Пайгамбардын миссиясы «ааламга болгон ырайым» (21:107) экенин билдирет. Курандагы өч алуу (кисаас) өкүмүнүн максаты — жашоону коргоо (2:179), сыйынуунун максаты — адеп-ахлаксыздыктан арылуу (29:45), зекеттин максаты — байлыктын бир колго топтолушуна жол бербөө (59:7). Автор тематикалык чечмелөө (тафсир мавдуу’и) ыкмасы макасиди тафсирдин калыптанышына чоң өбөлгө түзөрүн айтат. Практикалык укуктук аяттар (аайаат аль-ахкаам) болжол менен 350дү түзөт, бирок Курандын адеп-ахлактык, руханий жана тарыхый аяттары да мыйзамдардын түпкү максатын түшүнүүдө ажырагыс мааниге ээ.
МАКАСИД ЖАНА СҮННӨТ
Курандагы макасиддик мамиле Сүннөткө да (ахаадис аль-ахкаам) карата колдонулат. Сүннөт Курандын өкүмдөрүн толуктайт жана конкреттештирет. Ибн Ашур белгилегендей, Сүннөттү сөзмө-сөз (литералисттик) түшүнүү анын негизги максатынан четтеп кетүүгө алып келиши мүмкүн. Сүннөттөгү көптөгөн өкүмдөр белгилүү бир кырдаалга жана убакытка тиешелүү болгон. Сахабалар хадистердин артындагы максатты терең түшүнүшкөн. Мисалы, халиф Умар ибн аль-Хаттаб Ирактын басып алынган жерлерин аскерлерге бөлүп бербей, мамлекеттик казынада калтырган. Ошондой эле бааларды көзөмөлдөө (тасъиир), мусулман эмес туугандардан мурас алуу жана айыз көргөн аялдын ажылыктагы тавааф кылуусу боюнча Ибн Теймия сыяктуу аалымдардын макасидге таянган чечимдери кеңири баяндалат.
МАКАСИД ЖАНА ЦИВИЛИЗАЦИЯ
Макасид теориясы Ислам цивилизациясын (умраан) өнүктүрүүнүн жана адамзаттын орун басарлык (истихлааф) миссиясын аткаруунун укуктук пайдубалы болуп саналат. Ислам жер жүзүн курууну, ресурстарды натыйжалуу пайдаланууну, илим-билимди өркүндөтүүнү жана коомдук адилеттүүлүктү орнотууну талап кылат. Куранда адал эмгек кылуу ибадат менен теңештирилет. Байлыкты туура башкаруу, ысырапкорчулукка жол бербөө жана кедейлик менен күрөшүү — Шариаттын башкы максаттарынын бири. Ошондой эле түрдүү элдердин жана маданияттардын ортосундагы кызматташтык (49:13) жана адамдардын расасына, улутуна карабастан тең укуктуулугу ислам цивилизациясынын негизи катары көрсөтүлөт.
МАКАСИДДИН КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
Бул бөлүмдө макасиддин ар түрдүү классификациялары деталдуу талданат. Биринчиден, маанилүүлүк даражасы боюнча: негизги (дарууриййаат - жан, дин, акыл, тукум, мүлк), толуктоочу (хаажийаат) жана каалоолор (тахсииниййаат). Экинчиден, камтуу чөйрөсү боюнча: жалпы максаттар (аль-макасид аль-умма), конкреттүү максаттар (аль-макасид аль-касса) жана жарым-жартылай максаттар (аль-макасид аль-жузъиййа). Үчүнчүдөн, Мыйзам Чыгаруучунун максаттары (макасид аш-шаариа) жана адамдын максаттары (макасид аль-мукаллаф). Төртүнчүдөн, негизги (аль-макасид аль-аслиия) жана көмөкчү (аль-макасид аль-табаъиия) макасиддер. Бешинчиден, чечүүчү (готъи) жана абстрактуу (занни) макасиддер. Бул классификациялар укуктук нормаларды туура колдонууга көмөктөшөт.
МАКАСИДДИ АНЫКТОО
Макасидди тастыктоо жана аныктоо үчүн төрт негизги курал колдонулат: 1) Ачык текст (насс) - Куран жана Сүннөттүн айкын билдирүүлөрү; 2) Индуктивдик ой-жүгүртүү (истигроо) - аш-Шатиби негиздегендей, көптөгөн тексттерди жалпылап окуу аркылуу жалпы максатты чыгаруу; 3) Адамдын акылы (акл/истидлаал) - Изз ад-Диин ибн Абд ас-Салаам жана аль-Газали белгилегендей, пайда менен зыянды айырмалай билүүчү рационалдуу акыл; 4) Адамдын тубаса табияты (фитро) - Ибн Ашур жана Ибн Сина тарабынан сүрөттөлгөндөй, адамга Жараткан тарабынан берилген адеп-ахлактык тең салмактуулук. Бул булактар заманбап социалдык, феминисттик жана экологиялык көйгөйлөрдү туура чечүүгө жол ачат.
МАКАСИД ТАРМАГИ: УСУЛЬ АЛЬ-ФИКХ ЖАНА БАШКАЛАР
Макасид усул аль-фикхтин гана эмес, бүтүндөй исламдык укуктук жана моралдык сферанын негизи болушу керек. Ибн Рушд («Бидааят аль-мужтахид»), Ибн аль-Койим, Ибн Ашур жана Аллал аль-Фаси сыяктуу аалымдар Шариаттын түпкү максаты адеп-ахлактыкты, адилеттүүлүктү, тынчтыкты жана жер жүзүн өнүктүрүүнү камсыз кылуу экенин ырасташкан. Макасид методологиясын кеңири колдонуу ар түрдүү укуктук мектептердин (мазхабдардын), ошондой эле суннит жана шиит укук таануучуларынын ортосундагы пикир келишпестиктерди азайтып, Мусулман Үммөтүнүн биримдигин (аль-иттихад) бекемдөөгө өбөлгө түзөт.
КАЙРА КАРАЛГАН МАКАСИД ТАРМАГИ
Азыркы доордо классикалык беш негизги макасидди (дарууриййаат) кеңейтүү зарылдыгы туулууда. Ибн Теймия өз убагында эле макасид бул бешөө менен чектелбестигин, ага келишимди аткаруу, аманат, адептүүлүк сыяктуу баалуулуктар кирерин айткан. Ал эми Ибн Ашур, Мухаммад аль-Газали, Юсуф аль-Карадави, Ахмад ар-Райсуни сыяктуу заманбап илимпоздор беш негизги тизмеге адам укуктарын, эркиндикти, адилеттүүлүктү, теңчиликти, айлана-чөйрөнү коргоону, экономикалык өнүгүүнү жана тынчтыкты кошууну сунушташууда. Бул өзгөрүүлөр макасидди катып калган системадан динамикалуу, өнүгүп туруучу тармакка айлантат.
МАКАСИДДИН КАРАЖАТТАРЫ ЖАНА АТКАРУУЧУЛАРЫ (УАСААИЛ УА МУКАММИЛААТ)
Макасид теориясында түпкү максаттар (макасид) менен аларды ишке ашыруучу каражаттардын (уасааил) жана толуктоочулардын (мукаммилаат) ортосундагы катыш чоң мааниге ээ. Юридикалык эрежеге ылайык, «ваажибти аткаруу үчүн керек болгон нерсе (каражат) ошол ваажибтин бөлүгү болуп калат». Мисалы, мүлктү коргоо максатында келишимдерди жазуу жүзүндө документтештирүү (2:283) каражат катары белгиленген. Бирок каражаттарды максатка айлантып алуудан же аларды ашыкча татаалдантып жиберүүдөн сактануу керек. Каражаттар мезгилге жана шартка жараша өзгөрүшү мүмкүн, ал эми максаттар туруктуу бойдон калат.
МАКАСИД ЖАНА ИЖТИХАД
Мухаммад ат-Тахир ибн Ашур белгилегендей, макасидди билүү ижтихаддын бардык түрлөрү үчүн зарыл шарт болуп саналат. Тексттин сырткы маанисине гана карап өкүм чыгаруу анын түпкү максатын бурмалоого алып келиши мүмкүн. Ижтихад жасоодо мужтахид эки негизги нерсени эске алышы керек: биринчиден, тексттин же маселенин түпкү максатын аныктоо; экинчиден, чыгарылган өкүмдүн кесепеттерин жана натыйжаларын (маъаалат) алдын ала баамдоо. Ибн Кайим аль-Жавзиянын зекетти акчалай берүү, садакат аль-фитрдин негизги тамак-аштан төлөнүшү тууралуу талдоолору, ошондой эле Пайгамбардын (с.а.в.) Каабаны кайра куруудан баш тартуусу кесепеттерди эске алууга айкын мисал болуп саналат.
ЖЫЙЫНТЫКТОО ЖАНА СУНУШТАР
Баяндаманын жыйынтыгында автор бир катар конкреттүү сунуштарды берет:
1. Макасид аш-Шариа мусулман дүйнөсүндөгү реформалык кыймылдардын укуктук жана цивилизациялык пайдубалы болушу керек.
2. Макасид усул аль-фикхти жокко чыгарбайт, бирок аны байытып, ага динамика берет.
3. Ижтихадка багытталган макасид концепциясы (аль-ижтихад аль-макасиди) мыйзам чыгарууда кеңири колдонулушу зарыл.
4. Университеттердеги ислам юриспруденциясы программаларына макасид теориясы толук кандуу киргизилиши керек.
5. Мусулман саясатчылары, судьялары жана парламентарийлери укуктук реформаларда макасид принцибин жетекчиликке алуусу сунушталат.
6. Макасид улуттук жана конфессионалдык ажырымдарды жоюп, плюрализмди жана адам укуктарын бекемдөөгө кызмат кылат.
ЭСКЕРТМЕЛЕР
Бул бөлүмдө китепте колдонулган бардык 109 шилтеме жана эскертме толугу менен берилген. Алардын катарында Коран аяттары, Куттуу Хадистер жыйнактары (аль-Бухари, Муслим, Абу Дауд, ат-Тирмизи, Ибн Мажах), классикалык аалымдардын эмгектери (аль-Амиди, аль-Газали, аш-Шатиби, Ибн Сина, Ибн Рушд, Ибн Теймия, Ибн Каййим аль-Жаузиййа) жана азыркы изилдөөчүлөрдүн (Ибн Ашур, Аллал аль-Фаси, Юсуф аль-Карадави, М.Х. Камали, А. ар-Райсуни, Г. Аттия, Ж. Ауда, М. Селим аль-Авва) илимий эмгектери камтылган.
БАШТАПКЫ ПИКИР
Автор Шариаттын максаттары Шариаттын өзүнөн келип чыкканы менен, алар коомдун үрп-адаты, мыйзамдардын колдонулушу жана ижтихаддын тарыхый өнүгүшү менен тыгыз байланышта экенин түшүндүрөт. Тилекке каршы, юридикалык жарлыктардын (ахкаам) майда-чүйдөсүнө жана тексттердин сырткы формасына (литерализм) ашыкча басым жасалуусу усул аль-фикхте макасиддин укуктук деңгээлин төмөндөтүп койгон. Шариат өкүмдөрүн сокур тууроо (таклид) кеңири жайылып, мурдагы юристтердин пикирлери өзгөрбөс норма катары кабыл алына баштаган. Аш-Шатибиге чейин макасид өз алдынча инструмент катары толук калыптанган эмес. Бирок акыркы он жылдыктарда адам өмүрүн, акылын, динин, мүлкүн жана үй-бүлөсүн коргоого багытталган негизги баалуулукдарга кайрадан көңүл бурула баштады. Макасид келечекке багытталган, динамикалуу жана заманбап адам укуктарына, демократияга, жакшы башкарууга шайкеш келген инструмент болуп саналат.
МАКАСИДДИН МААНИСИ ЖАНА АНЫКТАМАСЫ
Бул бөлүмдө макасид түшүнүгүнүн юридикалык терминологиясы каралат. Макасидке чектеш болгон үч араб сөзү талданат: хикма (акылмандуулук), иллат (натыйжалуу себеп) жана маслаха (пайда, кызыкчылык). Хикма — мыйзамдын пайдалуу натыйжасын билдирет жана көбүнчө максид сөзүнө синоним катары колдонулат. Иллат — өкүмдүн формалдуу себеби болуп саналат; классикалык юристтер иллатты туруктуу (мундабит) катары карап, хикматты андан бөлүп карашкан. Маслаха болсо адамдарга пайда алып келүү жана зыянды тосууну билдирет. Ибн Ашур, Аллал аль-Фаси, Юсуф аль-Карадави жана Мухаммад аз-Зухайли берген аныктамалар салыштырылат. Макасид аш-Шариа — бул Мыйзам Чыгаруучунун бардык же көпчүлүк өкүмдөрүнө киргизген терең маанилери, адилеттүүлүктү орнотуу жана адамзатка эки дүйнөдө тең пайда алып келүү максаттары экени белгиленет.
КУРАНДАГЫ МАКАСИД: ТЕКСТ ЖАНА ЧЕЧМЕЛӨӨ
Бул бөлүмдө Курандын текстерин макасиддик ыкма менен окуу маселеси козголот. Куран өзүнүн башкы максаты катары «туура жол жана ырайым» (10:57) экенин, ал эми Пайгамбардын миссиясы «ааламга болгон ырайым» (21:107) экенин билдирет. Курандагы өч алуу (кисаас) өкүмүнүн максаты — жашоону коргоо (2:179), сыйынуунун максаты — адеп-ахлаксыздыктан арылуу (29:45), зекеттин максаты — байлыктын бир колго топтолушуна жол бербөө (59:7). Автор тематикалык чечмелөө (тафсир мавдуу’и) ыкмасы макасиди тафсирдин калыптанышына чоң өбөлгө түзөрүн айтат. Практикалык укуктук аяттар (аайаат аль-ахкаам) болжол менен 350дү түзөт, бирок Курандын адеп-ахлактык, руханий жана тарыхый аяттары да мыйзамдардын түпкү максатын түшүнүүдө ажырагыс мааниге ээ.
МАКАСИД ЖАНА СҮННӨТ
Курандагы макасиддик мамиле Сүннөткө да (ахаадис аль-ахкаам) карата колдонулат. Сүннөт Курандын өкүмдөрүн толуктайт жана конкреттештирет. Ибн Ашур белгилегендей, Сүннөттү сөзмө-сөз (литералисттик) түшүнүү анын негизги максатынан четтеп кетүүгө алып келиши мүмкүн. Сүннөттөгү көптөгөн өкүмдөр белгилүү бир кырдаалга жана убакытка тиешелүү болгон. Сахабалар хадистердин артындагы максатты терең түшүнүшкөн. Мисалы, халиф Умар ибн аль-Хаттаб Ирактын басып алынган жерлерин аскерлерге бөлүп бербей, мамлекеттик казынада калтырган. Ошондой эле бааларды көзөмөлдөө (тасъиир), мусулман эмес туугандардан мурас алуу жана айыз көргөн аялдын ажылыктагы тавааф кылуусу боюнча Ибн Теймия сыяктуу аалымдардын макасидге таянган чечимдери кеңири баяндалат.
МАКАСИД ЖАНА ЦИВИЛИЗАЦИЯ
Макасид теориясы Ислам цивилизациясын (умраан) өнүктүрүүнүн жана адамзаттын орун басарлык (истихлааф) миссиясын аткаруунун укуктук пайдубалы болуп саналат. Ислам жер жүзүн курууну, ресурстарды натыйжалуу пайдаланууну, илим-билимди өркүндөтүүнү жана коомдук адилеттүүлүктү орнотууну талап кылат. Куранда адал эмгек кылуу ибадат менен теңештирилет. Байлыкты туура башкаруу, ысырапкорчулукка жол бербөө жана кедейлик менен күрөшүү — Шариаттын башкы максаттарынын бири. Ошондой эле түрдүү элдердин жана маданияттардын ортосундагы кызматташтык (49:13) жана адамдардын расасына, улутуна карабастан тең укуктуулугу ислам цивилизациясынын негизи катары көрсөтүлөт.
МАКАСИДДИН КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
Бул бөлүмдө макасиддин ар түрдүү классификациялары деталдуу талданат. Биринчиден, маанилүүлүк даражасы боюнча: негизги (дарууриййаат - жан, дин, акыл, тукум, мүлк), толуктоочу (хаажийаат) жана каалоолор (тахсииниййаат). Экинчиден, камтуу чөйрөсү боюнча: жалпы максаттар (аль-макасид аль-умма), конкреттүү максаттар (аль-макасид аль-касса) жана жарым-жартылай максаттар (аль-макасид аль-жузъиййа). Үчүнчүдөн, Мыйзам Чыгаруучунун максаттары (макасид аш-шаариа) жана адамдын максаттары (макасид аль-мукаллаф). Төртүнчүдөн, негизги (аль-макасид аль-аслиия) жана көмөкчү (аль-макасид аль-табаъиия) макасиддер. Бешинчиден, чечүүчү (готъи) жана абстрактуу (занни) макасиддер. Бул классификациялар укуктук нормаларды туура колдонууга көмөктөшөт.
МАКАСИДДИ АНЫКТОО
Макасидди тастыктоо жана аныктоо үчүн төрт негизги курал колдонулат: 1) Ачык текст (насс) - Куран жана Сүннөттүн айкын билдирүүлөрү; 2) Индуктивдик ой-жүгүртүү (истигроо) - аш-Шатиби негиздегендей, көптөгөн тексттерди жалпылап окуу аркылуу жалпы максатты чыгаруу; 3) Адамдын акылы (акл/истидлаал) - Изз ад-Диин ибн Абд ас-Салаам жана аль-Газали белгилегендей, пайда менен зыянды айырмалай билүүчү рационалдуу акыл; 4) Адамдын тубаса табияты (фитро) - Ибн Ашур жана Ибн Сина тарабынан сүрөттөлгөндөй, адамга Жараткан тарабынан берилген адеп-ахлактык тең салмактуулук. Бул булактар заманбап социалдык, феминисттик жана экологиялык көйгөйлөрдү туура чечүүгө жол ачат.
МАКАСИД ТАРМАГИ: УСУЛЬ АЛЬ-ФИКХ ЖАНА БАШКАЛАР
Макасид усул аль-фикхтин гана эмес, бүтүндөй исламдык укуктук жана моралдык сферанын негизи болушу керек. Ибн Рушд («Бидааят аль-мужтахид»), Ибн аль-Койим, Ибн Ашур жана Аллал аль-Фаси сыяктуу аалымдар Шариаттын түпкү максаты адеп-ахлактыкты, адилеттүүлүктү, тынчтыкты жана жер жүзүн өнүктүрүүнү камсыз кылуу экенин ырасташкан. Макасид методологиясын кеңири колдонуу ар түрдүү укуктук мектептердин (мазхабдардын), ошондой эле суннит жана шиит укук таануучуларынын ортосундагы пикир келишпестиктерди азайтып, Мусулман Үммөтүнүн биримдигин (аль-иттихад) бекемдөөгө өбөлгө түзөт.
КАЙРА КАРАЛГАН МАКАСИД ТАРМАГИ
Азыркы доордо классикалык беш негизги макасидди (дарууриййаат) кеңейтүү зарылдыгы туулууда. Ибн Теймия өз убагында эле макасид бул бешөө менен чектелбестигин, ага келишимди аткаруу, аманат, адептүүлүк сыяктуу баалуулуктар кирерин айткан. Ал эми Ибн Ашур, Мухаммад аль-Газали, Юсуф аль-Карадави, Ахмад ар-Райсуни сыяктуу заманбап илимпоздор беш негизги тизмеге адам укуктарын, эркиндикти, адилеттүүлүктү, теңчиликти, айлана-чөйрөнү коргоону, экономикалык өнүгүүнү жана тынчтыкты кошууну сунушташууда. Бул өзгөрүүлөр макасидди катып калган системадан динамикалуу, өнүгүп туруучу тармакка айлантат.
МАКАСИДДИН КАРАЖАТТАРЫ ЖАНА АТКАРУУЧУЛАРЫ (УАСААИЛ УА МУКАММИЛААТ)
Макасид теориясында түпкү максаттар (макасид) менен аларды ишке ашыруучу каражаттардын (уасааил) жана толуктоочулардын (мукаммилаат) ортосундагы катыш чоң мааниге ээ. Юридикалык эрежеге ылайык, «ваажибти аткаруу үчүн керек болгон нерсе (каражат) ошол ваажибтин бөлүгү болуп калат». Мисалы, мүлктү коргоо максатында келишимдерди жазуу жүзүндө документтештирүү (2:283) каражат катары белгиленген. Бирок каражаттарды максатка айлантып алуудан же аларды ашыкча татаалдантып жиберүүдөн сактануу керек. Каражаттар мезгилге жана шартка жараша өзгөрүшү мүмкүн, ал эми максаттар туруктуу бойдон калат.
МАКАСИД ЖАНА ИЖТИХАД
Мухаммад ат-Тахир ибн Ашур белгилегендей, макасидди билүү ижтихаддын бардык түрлөрү үчүн зарыл шарт болуп саналат. Тексттин сырткы маанисине гана карап өкүм чыгаруу анын түпкү максатын бурмалоого алып келиши мүмкүн. Ижтихад жасоодо мужтахид эки негизги нерсени эске алышы керек: биринчиден, тексттин же маселенин түпкү максатын аныктоо; экинчиден, чыгарылган өкүмдүн кесепеттерин жана натыйжаларын (маъаалат) алдын ала баамдоо. Ибн Кайим аль-Жавзиянын зекетти акчалай берүү, садакат аль-фитрдин негизги тамак-аштан төлөнүшү тууралуу талдоолору, ошондой эле Пайгамбардын (с.а.в.) Каабаны кайра куруудан баш тартуусу кесепеттерди эске алууга айкын мисал болуп саналат.
ЖЫЙЫНТЫКТОО ЖАНА СУНУШТАР
Баяндаманын жыйынтыгында автор бир катар конкреттүү сунуштарды берет:
1. Макасид аш-Шариа мусулман дүйнөсүндөгү реформалык кыймылдардын укуктук жана цивилизациялык пайдубалы болушу керек.
2. Макасид усул аль-фикхти жокко чыгарбайт, бирок аны байытып, ага динамика берет.
3. Ижтихадка багытталган макасид концепциясы (аль-ижтихад аль-макасиди) мыйзам чыгарууда кеңири колдонулушу зарыл.
4. Университеттердеги ислам юриспруденциясы программаларына макасид теориясы толук кандуу киргизилиши керек.
5. Мусулман саясатчылары, судьялары жана парламентарийлери укуктук реформаларда макасид принцибин жетекчиликке алуусу сунушталат.
6. Макасид улуттук жана конфессионалдык ажырымдарды жоюп, плюрализмди жана адам укуктарын бекемдөөгө кызмат кылат.
ЭСКЕРТМЕЛЕР
Бул бөлүмдө китепте колдонулган бардык 109 шилтеме жана эскертме толугу менен берилген. Алардын катарында Коран аяттары, Куттуу Хадистер жыйнактары (аль-Бухари, Муслим, Абу Дауд, ат-Тирмизи, Ибн Мажах), классикалык аалымдардын эмгектери (аль-Амиди, аль-Газали, аш-Шатиби, Ибн Сина, Ибн Рушд, Ибн Теймия, Ибн Каййим аль-Жаузиййа) жана азыркы изилдөөчүлөрдүн (Ибн Ашур, Аллал аль-Фаси, Юсуф аль-Карадави, М.Х. Камали, А. ар-Райсуни, Г. Аттия, Ж. Ауда, М. Селим аль-Авва) илимий эмгектери камтылган.