1. Din və məqsədlilik: Bu bölmədə şəriətin məqsədyönlülüyünün kainatın və insanın yaradılış qayəsi ilə əlaqəsi təhlil edilir. Qurani-Kərim ayələrinə istinadən kainatdakı hər şeyin insana xidmət etmək üçün, insanın isə Allaha ibadət (qulluq) və yer üzündə xəlifəlik missiyasını yerinə yetirmək üçün yaradıldığı göstərilir. Həmçinin, peyğəmbərlərin göndərilməsinin (nübüvvətin) təməl qayəsi olan ədalətin bərqərar edilməsi və Allaha übudiyyət müzakirə olunur. Sonda “məqasidi-şəriyyə” ifadəsinin tərifi verilir.

2. Fiqh ədəbiyyatında məqasidi-şəriyyə: Bölmədə məqasid nəzəriyyəsinin İslam hüquq tarixində keçdiyi inkişaf yolu araşdırılır. Həkim Tirmizi, Əbu Zeyd əl-Bəlxi və əl-Qəffal əş-Şaşinin erkən töhfələri qeyd edilir. Daha sonra Cüveyni və Qəzzalinin nəzəriyyənin sistemləşdirilməsindəki rolu, İzzəddin ibn Əbdüssəlam, Nəcməddin ət-Tufi, İbn Teymiyə, İbn Qayyim, Şatibi və nəhayət bu elmi müstəqil fənnə çevirən Tahir ibn Aşurun elmi baxışları ətraflı şəkildə şərh olunur.

3. Məqasidi-şəriyyədə təməl məfhumlar: Bu geniş bölmədə məqasid elminin əsas terminləri izah edilir. Məsləhət və məfsədət anlayışları, onların növləri (mötəbər, mülqa, mürsəl) təhlil olunur. Hökmlərin əhəmiyyət dərəcəsinə görə zəruriyyət (dinin, canın, ağlın, nəslin və malın qorunması), haciyyət və təhsiniyyət olaraq bölgüsü araşdırılır. Mürsəl məsləhətə etirazlar, onu qəbul edənlərin dəlilləri, eləcə də illət, təlil və hikmət arasındakı fərqlər və doomed hökm çıxarmaqdakı rolu şərh edilir.

Son söz: “Son söz” hissəsində əsərdə araşdırılan mövzuların ümumi xülasəsi verilir. Şəriətin əsas qayəsinin insanların məsləhətini qorumaq, faydalı olanı təmin edib zərərli olanı uzaqlaşdırmaq olduğu yenidən vurğulanır. Müxtəlif dövrlərdə alimlərin bu nəzəriyyəyə verdiyi töhfələr, məzhəblərin yanaşmaları və xüsusilə modern dövrdə İbn Aşurun fəaliyyətinin əhəmiyyəti qeyd olunur. Müəllif gələcəkdə də bu sahədə yeni tədqiqatlara ehtiyac olduğunu bildirir.

Ədəbiyyat siyahısı: Bu bölmədə tədqiqat işinin hazırlanmasında istifadə olunmuş zəngin mənbələrin siyahısı təqdim edilir. Siyahıya klassik İslam hüququ (üsulül-fiqh) mənbələri, hədis külliyyatları, təfsir kitabları, həmçinin müasir ərəb, türk və digər dillərdə yazılmış elmi araşdırmalar, monoqrafiyalar və lüğətlər daxildir. Müəlliflər əlifba sırası ilə düzülmüşdür ki, bu da oxucu və gələcək tədqiqatçılar üçün zəruri istinad bazası rolunu oynayır.

Lakin hüquq tarixinin gedişatında müxtəlif sosial, siyasi və iqtisadi amillərin təsiri ilə şəriətin ali qayələri unudulmuş, nəticədə donuq, statik və zamanın dəyişən tələblərinə cavab verməkdə aciz qalan bir fiqh anlayışı formalaşmışdır. Müəllif iddia edir ki, bu gün İslam dünyasında müşahidə olunan fundamental problemlər — insan haqlarının pozulması, təhsil sahəsindəki gerilik, avtoritar rejimlərin tüğyan etməsi — məqsəd və qayəsindən uzaqlaşmış, tarixdəki mətnlərin yalnız zahiri mənasına sığınan bu yanlış fiqh anlayışının nəticəsidir. Amma tarix boyu bu problemi görən və şəriətin təməl qayələrini vurğulayan fəqihlər də olmuşdur.
XIX əsrdən sonra İslam aləmində baş verən dəyişikliklər məqasid problemini yenidən gündəmə gətirmişdir. Son üç əsrdə müsəlmanlar modern dövrün gətirdiyi yeni problemlərlə qarşılaşmışlar. Sekulyar sistemlərdə müsəlmanların həyat tərzi, şəriət normalarının modern mühitdəki yararlılığı ciddi müzakirə mövzusu olmuşdur. Bu şəraitdə İslam hüququnun hansı ünsürlərinin sabit, hansılarının isə dəyişkən olduğunu müəyyən edən “məqasidi-şəriyyə” (şəriət məqsədləri) prinsipi xüsusi əhəmiyyət qazanmışdır.
Müəllif bu tədqiqat işinin hədəf kütləsinin Azərbaycan müsəlmanları olduğunu xüsusilə qeyd edir. Ölkəmizin 71 illik sovet ateizm keçmişi, güclü sekulyarlaşma meylləri, iki böyük məzhəbin birgə yaşaması və fərqli dini qrupların mövcudluğu kimi reallıqlar dindar vətəndaşlara təsir edir. Belə bir mühitdə İslam dəvətçilərinin şəriətin təməl qayələrini nəzərə alan bir fiqh anlayışına sahib olmaları həyati əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan dilində fiqh üsuluna aid ədəbiyyatın azlığını nəzərə alan müəllif, bu risalənin sözügedən sahədəki boşluğu doldurmağa xidmət etməsini arzulayır.

1. Din və məqsədlilik: Birinci bölmədə şəriətin məqsədyönlülüyü məsələsi ilahiyyat və kosmoloji kontekstdə araşdırılır. İnsan təbiəti etibarilə hər bir hadisənin səbəbini və məqsədini öyrənməyə meyllidir. Məqsədsizlik və qayəsizlik şüurlu bir varlıq olan insan üçün qeyri-ciddilik və boşluq deməkdir. Müəllifin fikrincə, İslam dini kainatdakı ali qayə və məqsədləri ifadə edən, insanlığa bu məqsədləri xatırladan ilahi bir dəyərdir. İslama aid teoloji nəzəriyyədə bu prinsip “Bütünün qayəliliyi” adlandırılır.
Yaradılışın qayəsi başlığı altında şəriətin məqsədli olmasının bütün kainatın məqsədli şəkildə yaradılmasının bir tərkib hissəsi olduğu göstərilir. Qurani-Kərim ayələri kainatın və onun daxilindəki varlıqların boş yerə yaradılmadığını, hamısının bəlli bir hikmətə əsaslandığını bəyan edir. Kainatdakı varlıqlar mərkəzində insan duran iki böyük qrupa bölünür. İnsan yaradılanların ən şərəflisidir və ətrafındakı hər şey ona xidmət etmək üçün xəlq edilmişdir. Bu xidmət iki istiqamətdə reallaşır: birincisi, insanın öz nəslini davam etdirməsi və həyatını gözəlləşdirməsi üçün maddi nemətlərdən istifadə etməsi; ikincisi isə bu yaradılan mükəmməl nizam vasitəsilə insanın öz Yaradanını tanıması və Onun qüdrətini dərk etməsidir.
Bəs kainat insana xidmət edirsə, insanın özünün yaradılış qayəsi nədir? Qurana əsasən, insanın təməl yaradılış məqsədi Allaha ibadət (qulluq) etməkdir. Lakin buradakı ibadət anlayışını yalnız müəyyən dini rituallarla məhdudlaşdırmaq yanlışdır. İbadət bütün sahələri ilə Allahın razı qaldığı bir həyat sürmək deməkdir. Quranın insanı “yer üzünün xəlifəsi” adlandırması da bu ali missiyaya işarə edir. İnsan Allahın yer üzərindəki əmanətini daşıyan və Onun qanunlarına uyğun fəaliyyət göstərən məsuliyyətli bir varlıqdır.
Nübüvvətin qayəsi başlığı altında peyğəmbərlərin göndərilməsinin səbəbləri təhlil olunur. İnsana ağıl verilsə də, insan ağlı nisbi və məhduddur. Mütləq doğrunu bilmək və insanlar arasında ədaləti bərqərar etmək üçün ilahi rəhbərliyə — peyğəmbərlərə ehtiyac vardır. Nübüvvətin təməl hədəfi insanları Allaha ibadətə dəvət etmək və cəmiyyətdə haqqı, ədaləti qorumaqdır. Əbu Əli İbn Sina kimi filosoflar ədalətin təmin olunmasını peyğəmbərliyin ən mühüm hədəfi hesab etmişlər.
Bölmənin sonunda “Məqasidi-şəriyyə nədir?” sualı cavablandırılır. Bu ifadə şəriət hökmlərinin arxasında duran, nasslarda ifadə olunmuş ümumi və xüsusi məqsədləri, hikmətləri və insanların mənfəətlərini qorumaq üçün nəzərdə tutulmuş hədəfləri ifadə edir.

2. Fiqh ədəbiyyatında məqasidi-şəriyyə: İkinci bölmə məqasid nəzəriyyəsinin İslam hüquq fəlsəfəsi tarixindəki inkişaf və formalaşma yollarını sistemli şəkildə işıqlandırır. Hər nə qədər bu konsepsiya XI əsrdə nəzəri cəhətdən sistemləşdirilsə də, ondan əvvəl də İslam alimlərinin əsərlərində özünə yer tapmışdır. Sufi mütəfəkkir Həkim Tirmizi namaz və həcc kimi ibadətlərin daxili hikmətlərindən bəhs edərək “məqasid” kəlməsini ilk dəfə istifadə edən alim kimi tanınır. Həmçinin, filosof və təbib Əbu Zeyd əl-Bəlxi şəri hökmlərin insanın ruhani və cismani sağlamlığına faydalarını araşdırmışdır. Orta Asiyalı Şafii fəqihi əl-Qəffal əş-Şaşi isə şəriət hökmlərinin insan ağlına uyğunluğunu və onların hikmətlərini soruşanlara cavab olaraq xüsusi əsər yazmışdır. Fiqh elminin ilk dövrlərində “rəy”, “məna”, “illət” və “hikmət” kimi istilahlar məsləhət və məqasid mənalarını ifadə etmək üçün tez-tez istifadə olunmuşdur. IV hicri əsrindən sonra isə “istislah” və “məqasid” terminləri fiqh ədəbiyyatına daxil olmuşdur. Hənəfi üsulçusu Əbu Bəkr əl-Cəssas və Əbu Zeyd əl-Dəbusi məsləhət anlayışını öz əsərlərində geniş şərh etmişlər. Mötəzili fəqih Əbül Hüseyn əl-Bəsri isə yaxşı və pisin (hüsun-qübuh) dərk edilməsi müstəvisində mövzuya toxunmuşdur.
Məqasid nəzəriyyəsinin həqiqi nəzəri əsasları İmamül-Hərameyn əl-Cüveyni (ö. 1058) ilə başlayır. Cüveyni qiyas mövzusu daxilində şəri hökmləri insanların ehtiyaclarını təmin etmə səviyyəsinə görə beş dərəcəyə ayırmışdır. Onun dahi tələbəsi Əbu Hamid əl-Qəzzali (ö. 1111) isə bu sistemi daha da təkmilləşdirərək zəruriyyət, haciyyət və təhsiniyyət olaraq üç təməl kateqoriyaya endirmiş və ilk dəfə olaraq İslam şəriətinin qorumağı hədəflədiyi beş əsas zərurəti (din, can, ağıl, nəsil və mal) dəqiq müəyyənləşdirmişdir.
Növbəti mərhələlərdə İzzəddin ibn Əbdüssəlam (ö. 1260) məsləhət mövzusunun nəzəri tərəfindən çox onun praktiki tətbiqinə önəm vermişdir. Hənbəli alimi Nəcməddin ət-Tufi (ö. 1316) isə zərurət olduqda məsləhətin nassa və icmaya üstün tutulması barədə olduqca cəsarətli fikirlər irəli sürmüşdür. Böyük ilahiyyatçılar İbn Teymiyə və onun tələbəsi İbn Qayyim əl-Cevziyyə hökmlərdə illət və hikmətin varlığını qətiyyətlə müdafiə edərək, şəriətin tamamilə insanların rifahına və rəhmətə əsaslandığını göstərmişlər.
Məqasid düşüncəsinin zirvə nöqtəsi əndəlüslü Şatibi (ö. 1388) hesab olunur. O, “əl-Muvafaqat” əsərində məqasidi ictihadın əsas şərti kimi təqdim etmiş və şəriətin bütün qaydalarının bu məqsədlər əsasında qurulduğunu sübut etmişdir. Modern dövrdə isə tunisli alim Məhəmməd Tahir ibn Aşur (ö. 1973) bu nəzəriyyəni müstəqil bir elm fənni və İslam hüquq fəlsəfəsi səviyyəsinə yüksəltmişdir. O, məqasidi ümumi və xüsusi olaraq qruplara ayırmış və onun insan fitrətinə əsaslandığını bildirmişdir.

3. Məqasidi-şəriyyədə təməl məfhumlar: Üçüncü bölmə kitabın ən geniş hissəsi olmaqla məqasid elminin əsas anlayış və terminlərinin elmi izahına həsr edilmişdir. İlk olaraq “məsləhət” və “məfsədət” terminləri təhlil edilir. Məsləhət — insanların faydasını təmin edən, xoşbəxtliyinə səbəb olan şeydir, onun əksi isə məfsədətdir (zərərdir). Şəriət hökmlərinin qoyulmasında əsas məqsəd insanlara fayda gətirmək və onlardan zərəri uzaqlaşdırmaqdır (cəlbi-mənafe və dəfi-məfasıd). Məsləhətlər hüquqi keçərliliyinə görə üç qrupa bölünür: Şarinin (Allahın) birbaşa qəbul etdiyi mötəbər məsləhətlər; keçərsiz saydığı mülqa məsləhətlər (məsələn, bəzi insanların faydalı hesab etdiyi lakin haram buyrulmuş zina və içki); və haqqında heç bir hökm bildirilməyən mürsəl məsləhətlər.
Daha sonra məsləhətlərin əhəmiyyət dərəcəsinə görə bölgüsü verilir: zəruriyyət, haciyyət və təhsiniyyət. Zəruriyyət — insanın və cəmiyyətin yaşaması üçün mütləq lazım olan beş təməl dəyərin (din, can, ağıl, nəsil və mal) qorunmasıdır. Bu dəyərlər olmadan həyat fəlakətə uğrayar. Haciyyət — həyatı asanlaşdıran, çətinlikləri aradan qaldıran ehtiyaclardır (məsələn, ticarətdə asanlıqlar, səfərdə namazın qısaldılması). Təhsiniyyət isə həyatı gözəlləşdirən, əxlaq və ədəb qaydalarını əhatə edən tamamlayıcı ünsürlərdir. Bu dərəcələndirmədə zəruriyyət əsasdır; o təhlükə altına düşdükdə digər iki dərəcə fəda edilə bilər (məsələn, acından ölmək təhlükəsində olan insanın haram qidadan istifadə etməsi).
Bölmədə mürsəl məsləhət (məsalihi-mürsələ) ətrafında gedən elmi müzakirələr əhatəli şəkildə təqdim olunur. Malikilər və hənbəlilər bunu müstəqil hüquqi dəlil kimi qəbul etdikləri halda, digər məzhəblər rəsmi olaraq rədd etsələr də, faktiki olaraq istehsan və ya münasib qiyas adları altında ondan istifadə etmişlər. Mürsəl məsləhətə qarşı olanlar bunun insanların öz nəfslərinə görə hökm vermələrinə yol açacağını, dinin ilahi mahiyyətini korlayacağını iddia edirlər. Bunu müdafiə edənlər isə Müaz hədisini və səhabələrin təcrübələrini (Quranın kitab halına salınması, xərac vergisinin qoyulması) dəlil gətirirlər. Mürsəl məsləhətin qəbulu üçün şəri nassa zidd olmaması, qəti, ümumi və məqbul olması kimi şərtlər müəyyən edilmişdir.
Sonda “illət”, “təlil” və “hikmət” anlayışları izah edilir. İllət — hökmün qoyulmasına səbəb olan zahir, məzbut (dəyişməz), münasib və mütəaddi vəsfdir (məsələn, içkinin haramlığında sərxoşedicilik, namazın qısaldılmasında səfərilik). Hikmət isə hökmdən güdülən məqsəddir və o nisbi ola bilər (məsələn, səfərdə çətinliyin aradan qaldırılması). Üsulçuların əksəriyyətinə görə, hökmlər hikmətə görə deyil, illətə görə verilir. Lakin bəzi alimlər (İbn Teymiyə, Razi) hikmətin də hökm çıxarmaqda əsas alına biləcəyini müdafiə etmişlər.

Son söz: Kitabın “Son söz” hissəsində müəllif tədqiqat zamanı əldə olunmuş elmi nəticələri ətraflı şəkildə ümumiləşdirir və qiymətləndirir. Şəriətin məqsədləri (məqasidüş-şəria) nəzəriyyəsinin İslam hüquq metodologiyasında (üsulül-fiqh) tutduğu yer və keçdiyi tarixi inkişaf yolu bir daha nəzərdən keçirilir. Müəllif qeyd edir ki, ilk dövrlərdə sufilər və bəzi filosoflar tərəfindən fərdi şəkildə irəli sürülən, daha çox ibadətlərin daxili hikmətlərinə və əxlaqi dəyərlərə aid olan məqsəd məsələləri sonrakı dövrlərdə fəqihlərin də diqqətini çəkmiş və elmi-nəzəri çərçivəyə salınmışdır.
Məqasid düşüncəsinin əsasında Allahın heç bir şeyi məqsədsiz və faydasız yaratmadığı kimi, göndərdiyi şəriət qanunlarının da mütləq bir qayəyə əsaslandığı inamı dayanır. Peyğəmbərlər vasitəsilə bəşəriyyətə çatdırılan qanunların təməl hədəfi insanların həm bu dünyada, həm də axirətdə rifahını və xoşbəxtliyini (məsləhətini) təmin etmək, ədaləti bərqərar etmək, zərərli olan hər şeyi uzaqlaşdırmaqdır. Lakin hüquq fəlsəfəsinin bu mühüm istiqaməti müəyyən tarixi və siyasi hadisələrin təsiri ilə unudulmuş, müsəlmanlar şəriət normalarını yalnız zahiri məna çərçivəsində tətbiq edərək hüquq sistemini dondurmuşlar.
Buna baxmayaraq, müəllif vurğulayır ki, İslam hüquq ənənəsi nəzəri və praktiki cəhətdən heç vaxt məqasid ruhundan tamamilə xali olmamışdır. Şafii alimləri Cüveyni və Qəzzali tərəfindən qiyasın illəti əsasında şərh edilən məsləhət mövzu şəriətin təməl qayələrinin nəzəri sütunlarını qurmuşdur. Cüveyninin ictihadı “ləfzi” və “məna” olaraq iki yerə ayırması hüquqi dinamizmin qorunmasında böyük addım olmuşdur. Həmçinin, İbn Teymiyə, İbn Qayyim və İzzəddin ibn Əbdüssəlam kimi fəqihlər bu prinsipi öz fətvalarında tətbiq etmişlər. Şatibinin “əl-Muvafaqat” əsəri isə məqasidi üsulun mərkəzinə yerləşdirərək inqilabi bir çevriliş etmişdir. Modern dövrdə isə İbn Aşurun fəaliyyəti bu sahədəki boşluqları doldurmuşdur.
Müəllif yekunda qeyd edir ki, fərqli məzhəblər tərəfindən məsləhəti-mürsələ, istehsan və ya münasib illət adları altında qəbul edilən məsləhət prinsipi İslam hüququnun canlılığını və cahanşümul xarakterini qoruyan ən mühüm amildir. Azərbaycan dilində bu mövzu ətrafında aparılan elmi tədqiqatların genişləndirilməsinə böyük ehtiyac olduğu bildirilir.

Ədəbiyyat siyahısı: Ədəbiyyat siyahısı bölməsində tədqiqat işinin elmi əsaslarını və zənginliyini təmin edən geniş biblioqrafik mənbələr təqdim olunur. Kitabın hazırlanmasında istifadə olunan materiallar həm klassik İslam hüququ (üsulül-fiqh) və ilahiyyat ədəbiyyatını, həm də müasir dövrdə yazılmış elmi monoqrafiyaları və tədqiqat əsərlərini əhatə edir. Biblioqrafiya əlifba sırası ilə tərtib edilmişdir ki, bu da tədqiqatçılar üçün məlumatların asanlıqla tapılmasını təmin edir.
Siyahıda klassik dövrün dahi alimlərinin ən mühüm əsərləri yer almışdır. Bunların arasında Seyfəddin Amidinin “əl-İhkam fi üsulil-əhkam”, İmamül-Hərameyn əl-Cüveyninin “əl-Burhan fi üsuli-fiqh”, Əbu Hamid əl-Qəzzalinin “Müstəsfa” və “Şifaül-Ğalil”, Əbu Bəkr əl-Cəssasın “əl-Füsul fil-Üsul”, Əbu İshaq əş-Şatibinin “əl-Muvafaqat”, İbn Həzmin “əl-Ihkam”, İzzəddin ibn Əbdüssəlamın “Qəvaidül-Əhkam”, eləcə də İbn Teymiyə və İbn Qayyimin fərqli elmi əsərləri xüsusi qeyd olunmalıdır. Həmçinin, Hədis sahəsində təməl mənbələr sayılan Buxarinin “Camius-Səhih”, Müslimin “Səhih”, Əbu Davudun “Sünən” və Tirmizinin “Sünən” külliyyatlarından istifadə edilmişdir.
Müasir ədəbiyyat qismində isə mövzu ilə birbaşa bağlı olan önəmli elmi tədqiqatlar yer alır. Bunlara nümunə olaraq Casir Avdənin “Məqasiduş-Şər`iyyə”, Ramazan əl-Butinin “Davabitul-Məsləhəti fiş-şəri`ətil-İslamıyyə”, Əllal əl-Fasinin “Məqasidüş-şəriatil-İslamiyyə”, Məhəmməd Tahir ibn Aşurun “Məqasiduş-şəriyyətil-İslamiyyə” və Əhməd Raysuninin “Nazariyatu Məqasidiş-Şəria ində Şatibi” əsərlərini göstərmək olar. Həmçinin, fərqli ensiklopedik lüğətlər (məsələn, DİA ensiklopediyası, Cürcaninin “Tərifat” əsəri) və müasir türk, ərəb tədqiqatçılarının (Soner Duman, Ali Pekcan, Zekiyüddin Şaban) kitabları biblioqrafiyaya daxil edilmişdir. Biblioqrafiyanın bu qədər əhatəli olması müəllifə şəriətin məqsədləri nəzəriyyəsini həm klassik hüquq metodologiyası prizmasından, həm də modern hüquq fəlsəfəsi nöqteyi-nəzərindən dərindən təhlil etməyə imkan vermişdir. İstifadə olunan mənbələrin müxtəlif dillərdə olması tədqiqatın əhatə dairəsini genişləndirmiş və mövzuya müxtəlif elmi yanaşmaların daxil edilməsini təmin etmişdir.