Şeyx Yusif əl-Qərdavinin "Sünnəyə münasibətimiz necə olmalıdır?" əsəri İslam hüququ və ilahiyyatında Peyğəmbər Sünnəsinin (s.ə.s.) düzgün dərk edilməsi və tətbiq olunması metodologiyasına həsr edilmişdir. Kitab müasir dövrdə müsəlmanların qarşılaşdığı ən böyük problemlərdən biri olan təfəkkür və zehniyyət böhranını işıqlandırır. Müəllif Sünnəyə birtərəfli, dar çərçivədən yanaşan və yalnız bəzi formal məsələlərlə kifayətlənən hərfi yanaşmalarla yanaşı, hər şeyi ultra-rasional ağlın süzgəcindən keçirən ifrat yanaşmaları da tənqid edir. Kitabda Sünnənin Qurani-Kərimlə qarşılıqlı əlaqəsi, onun universal, bütöv, real və asanlaşdırıcı mahiyyəti ətraflı izah olunur. Əsər dindarlar, dəvətçilər və İslam hüquqşünasları üçün Sünnənin təhriflərdən, uydurma rəvayətlərdən və cahil yozumlardan qorunması prinsiplərini müəyyən edir. Geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuş bu kitab İslamın elmi və intellektual irsini düzgün dərk etmək istəyənlər üçün mühüm bələdçidir.
Tərcüməçinin ön sözü (səh. 3-6):
Tərcüməçi Elvüsal Məmmədov kitabın aktuallığını, Azərbaycandakı müsəlman icması üçün Sünnəni anlamaqda mövcud olan metodoloji problemləri qeyd edir, əsərin bu boşluğu doldurmaqdakı rolunu vurğulayır.
İlahi xəzinədən incilər və Peyğəmbərlik çeşməsindən incilər (səh. 7-8):
Bu bölmələrdə Sünnəyə itaətin, Peyğəmbərə tabe olmağın vacibliyini və onun din daxilindəki yüksək statusunu göstərən Quran ayələri və səhih hədislər təqdim olunur.
On dördüncü nəşrə yazılmış ön söz (səh. 9-10):
Müəllif əsərin genişləndirilmiş ərəbcə nəşrinə yazdığı bu ön sözdə kitab üzərində apardığı təkmilləşdirmələrdən və Sünnə mövzusunda qələmə aldığı digər əsərlərdən bəhs edir.
Birinci nəşrə yazılmış ön söz (səh. 11-12):
Müəllif kitabın yazılma səbəbini, Beynəlxalq İslam Fikri İnstitutunun təklifini və əsərdə rəhbər tutduğu elmi-metodoloji prinsipləri, xüsusən də mötədil və dəlilə əsaslanan yanaşmanı izah edir.
Birinci Fəsil: İslamda sünnənin yeri; Sünnə qarşısında hansı vəzifələrimiz var; Ona münasibətimiz necə olmalıdır? (səh. 13-64):
Bu fəsildə Sünnənin İslamdakı hüquqi və mənəvi statusu, onun universal, bütöv, real və asanlaşdırıcı xüsusiyyətləri təhlil edilir. İfratçıların, batil əhlinin uydurmaları və nadanların yozumları kimi üç böyük təhlükə araşdırılır və onlara qarşı qorunma yolları təsvir olunur.
İkinci Fəsil: Fəqih və dəvətçilərin bilik mənbəyi – Sünnə (səh. 65-129):
Sünnənin fiqh və İslam dəvətindəki rolu araşdırılır. Fəqihlər və hədisçilər arasındakı metodoloji əlaqə, zəif hədislərin rəvayət edilməsi şərtləri, qeyri-müsəlmanların və qadınların qanbahası kimi bəzi mübahisəli hüquqi məsələlərdə Sünnənin tətbiqi təhlil olunur.
Üçüncü Fəsil: Sünnəni düzgün başa düşmədə meyar və qaydalar (səh. 130-255):
Sünnənin düzgün dərk edilməsi üçün əsas qaydalar - onun Quranla uyğunlaşdırılması, mövzu ilə bağlı bütün hədislərin birgə öyrənilməsi, məqsəd və vasitələrin fərqləndirilməsi, həmçinin məcazi mənaların və qeyb aləminin dərki prinsipləri şərh edilir.
Son Söz (səh. 256-258):
Müəllif XXI əsrdə Sünnə xidmətinin necə təşkil olunmalı olduğunu şərh edir. O, böyük ensiklopediyaların yaradılmasını, kompüter texnologiyasından istifadəni və müasir elmi şərhlərin yazılmasının vacibliyini vurğulayır.
Şeyx Yusif əl-Qərdavinin "Sünnəyə münasibətimiz necə olmalıdır?" kitabı İslam dünyasında Peyğəmbər Sünnəsinin (s.ə.s.) elmi, metodoloji və praktik dərki istiqamətində yazılmış ən sanballı əsərlərdən biridir. Kitabın əsas qayəsi müasir müsəlmanların düşüncə tərzindəki və zehniyyətindəki böhranı aradan qaldırmaq, onları Sünnəyə kor-koranə və ya ifrat rasionallıqla yanaşmaqdan uzaqlaşdırıb, sağlam və mötədil bir metodologiya ilə təmin etməkdir.
Kitabın strukturu müəllifin məntiqi ardıcıllığını mükəmməl şəkildə əks etdirir. Giriş və ön sözlərdə əsərin aktuallığı, yazılma zərurəti və metodoloji əsasları təqdim edildikdən sonra, müəllif üç əsas fəsildə mövzunu dərindən təhlil edir. Birinci fəsildə Sünnənin İslam dinindəki yeri və mahiyyəti şərh olunur. Burada Sünnənin yalnız hüquqi qaydalar toplusu deyil, həm də həyatın bütün sahələrini əhatə edən universal, tarazlaşdırıcı, bütöv və asanlaşdırıcı bir metod olduğu göstərilir. Müəllif müsəlmanları Sünnə qarşısında duran üç böyük təhlükədən - fanatiklərin ifrat təhrifindən, batil əhlinin uydurmalarından və nadanların səhv yozumlarından xəbərdar edir. Sünnəyə münasibətdə ilk növbədə rəvayətlərin mötəbərliyindən əmin olmaq və onların daxili mənasını düzgün anlamaq tələb olunur.
İkinci fəsil daha çox praktik və hüquqi sahəyə toxunur. Burada fəqihlərlə hədisçilərin (mühəddislərin) birtərəfli fəaliyyətləri tənqid edilir və onların birgə əməkdaşlığının vacibliyi vurğulanır. Fəqihlər çox vaxt hədis elmindən xəbərsiz olduqları üçün öz əsərlərində zəif və uydurma hədislərə yer verir, mühəddislər isə hədislərin hüquqi məğzini və fəqihlərin ictihad prinsiplərini tam dərk etmədən mexaniki nəqllə kifayətlənirlər. Müəllif bu uçurumu aradan qaldırmağa çağırır. Bölmədə, həmçinin xütbə və moizələrdə yalan və uydurma hədislərin yayılması tənqid olunur, İbn Həcər əl-Heysəminin bu cür xətiblərin cəzalandırılması barədə fitvası nümunə gətirilir. Zəif hədislərin əməllərin fəzilətləri mövzusunda rəvayət edilməsinin sərt şərtləri (Hafiz İbn Həcərin üç şərti) təqdim olunur.
Üçüncü fəsil əsərin ən mühüm hermenevtik və metodoloji hissəsidir. Burada Sünnəni düzgün başa düşmək üçün səkkiz əsas meyar və qayda irəli sürülür. İlk növbədə hər bir hədis Qurani-Kərimin prinsiplərinə uyğun olaraq öyrənilməlidir, çünki Quran ana konstitusiyadır və ona zidd olan rəvayət qəbul edilə bilməz. İkinci qayda olaraq, hər hansı bir mövzu ilə bağlı bütün rəvayətlər bir yerə toplanmalı və bütöv şəkildə analiz edilməlidir. Müəllif bu prinsipləri izah etmək üçün "isbal" (paltarın ətəyinin uzadılması), "kotan (xış)", "qəbir ziyarəti" və "əzl" kimi konkret mövzuları misal gətirir. Digər mühüm prinsiplərə hədislərin deyilmə şəraitini (varid olma səbəblərini) nəzərə almaq, sabit məqsədlərlə dəyişkən vasitələri (məsələn, müalicə üsulları, döyüş vasitələri, misvakdan istifadə) bir-birindən fərqləndirmək daxildir. Həmçinin məcazi ifadələrin və qeyb aləminə aid məsələlərin maddi dünya ilə müqayisə edilmədən düzgün qavranılması qaydaları şərh olunur.
Son sözdə Yusif əl-Qərdavi XXI əsrdə Sünnə elminin gələcək inkişafı üçün konkret təkliflər irəli sürür, o cümlədən elektron texnologiyalardan istifadə etməklə böyük ensiklopediyaların yaradılmasının vacibliyini qeyd edir. Kitabın bütün bölmələri bir-biri ilə sıx bağlıdır və oxucuda Sünnə elminin həm nəzəri, həm də praktik tətbiqi sahəsində mükəmməl bir dünyagörüşü formalaşdırır.
Tərcüməçinin və müəllifin ön sözləri (səh. 3-12):
Tərcüməçi Elvüsal Məmmədov öz ön sözündə Sünnəyə münasibətdə müsəlman cəmiyyətində hökm sürən zehni problemləri və metodoloji nöqsanları qeyd edir. O, Azərbaycanda bəzi qrupların sünnə statuslu əməlləri fərz səviyyəsinə qaldırmasını və ya hədislərin deyilmə səbəbini bilmədən onları birbaşa yerli reallığa tətbiq etməyə çalışmasını kəskin tənqid edir. Müəllif Yusif əl-Qərdavi isə on dördüncü və birinci nəşrlərə yazdığı ön sözlərdə kitabın ərsəyə gəlmə tarixini bölüşür. O qeyd edir ki, əsər Beynəlxalq İslam Fikri İnstitutunun təklifi ilə yazılmışdır. Müəllif Sünnənin müdafiəsi və onun elmi əsaslarla dərk edilməsi sahəsində qələmə aldığı digər əsərləri sadalayır. O, yalnız səhih və "həsən" hədislərə istinad etdiyini, Səbəb və Nəticə əlaqələrini rəhbər tutduğunu bildirir. Bu hissələr əsərin elmi hədəflərini və metodoloji çərçivəsini müəyyən edir.
Birinci Fəsil: İslamda sünnənin yeri; Sünnə qarşısında hansı vəzifələrimiz var; Ona münasibətimiz necə olmalıdır? (səh. 13-64):
Bu fəsildə müəllif Sünnənin İslam dinindəki ikinci vəhy statusunu və Quranın praktik izahı olduğunu vurğulayır. Sünnə dörd əsas xüsusiyyətlə xarakterizə olunur: universal metoddur (həyatın bütün sferalarını, zaman və məkanı əhatə edir), tarazlaşdırıcı metoddur (ruh və bədən, ağıl və qəlb arasında müvazinət yaradır), bütöv metoddur (imanla elmi, güclə hüququ birləşdirir) və real metoddur (insanın zəifliyini nəzərə alır, asanlıq və tolerantlıq prinsiplərinə söykənir). Daha sonra müəllif müsəlmanların Sünnəyə münasibətdə yol verdiyi üç böyük xəstəliyi təhlil edir: ifratçıların təhrifi (dini çətinləşdirmək və fanatizm), batil əhlinin uydurmaları (yalan hədislərin yayılması) və nadanların səhv yozumları (dini mətnlərin öz mənafelərinə uyğunlaşdırılması). Bu təhlükələrin qarşısını almaq üçün Sünnənin mötəbərliyindən əmin olmaq və rəvayətləri düzgün anlamaq üçün kompleks qaydalara riayət edilməsi tələb olunur.
İkinci Fəsil: Fəqih və dəvətçilərin bilik mənbəyi – Sünnə (səh. 65-129):
Bu fəsildə İslam hüququ (fiqh) və təbliğatında Sünnənin rolu tədqiq edilir. Müəllif fəqihlərlə mühəddislər arasındakı uçurumu təhlil edir. Bildirilir ki, fəqihlər çox vaxt hədis elminin incəliklərini (cərh və tədil) bilmədikləri üçün zəif və uydurma hədislərə əsaslanaraq hökm çıxarırlar. Mühəddislər isə əksinə, fiqhin əsaslarını bilmədən yalnız rəvayət nəqli ilə kifayətlənirlər. Müəllif hər iki tərəfi bir-birinin elmindən yararlanmağa səsləyir. Əməllərin fəzilətləri mövzusunda zəif hədislərin rəvayət edilməsi məsələsi müzakirə olunur və bu sahədə Hafiz İbn Həcərin müəyyən etdiyi üç şərt (hədisin hədsiz zəif olmaması, ümumi əslə söykənməsi və ona əməl edərkən onun səhihliyini iddia etməmək) şərh olunur. Xütbə və moizələrdə uydurma hədislərin yayılması kəskin tənqid olunur. Həmçinin, qeyri-müsəlmanların və qadınların qanbahası məsələsində hədislərin fərqli yozumları və onların Quran prinsipləri ilə uzlaşdırılması təhlil edilir.
Üçüncü Fəsil: Sünnəni düzgün başa düşmədə meyar və qaydalar (səh. 130-255):
Bu geniş fəsildə Sünnənin hermenevtik dərki üçün zəruri olan səkkiz qayda ətraflı şərh olunur. Birinci qayda hədislərin Quran əsasında öyrənilməsidir. Qurana zidd olan rəvayətlər qəbul edilə bilməz. İkinci qayda mövzu ilə bağlı bütün hədislərin bir araya toplanmasıdır. Müəllif bu prinsipi "isbal" (paltarın ətəyinin uzadılması) hədisi üzərində izah edir: yalnız bütün hədislər toplandıqda aydın olur ki, qadağa yalnız təkəbbürlə edilən uzatmalara aiddir. Üçüncü qayda zahirən ziddiyyətli hədislərin uzlaşdırılması (cəm) və ya birinin üstün tutulmasıdır (tərcih). Digər mühüm prinsiplərə hədislərin varid olma səbəblərini öyrənmək, sabit məqsədləri müvəqqəti və dəyişkən vasitələrdən ayırmaq (məsələn, Peyğəmbər dövrünün tibb vasitələri və ya döyüş alətləri), məcazi ifadələri düzgün dərk etmək və qeyb aləminə aid xəbərləri maddi dünya qaydaları ilə ölçməmək daxildir. Hər bir qayda konkret hədislər və tarixi ictihad nümunələri ilə əsaslandırılır.
Son Söz (səh. 256-258):
Kitabın yekun hissəsində müəllif gələcək nəsillər üçün Sünnə elminin inkişaf yollarını göstərir. O qeyd edir ki, XXI əsrdə Sünnənin müasir cəmiyyətə xidmət etməsi üçün üç böyük ensiklopediya hazırlanmalıdır: "Böyük Hədis Subyektləri Ensiklopediyası" (ravilər haqqında), "Hədis Mətnləri Ensiklopediyası" (bütün rəvayət yolları) və "Səhih və Həsən Hədislər Ensiklopediyası". Müəllif bu işlərin görülməsində müasir kompüter texnologiyasının rolunu vurğulayır və həmçinin Sünnəyə aid müasir elmi və zehni şərhlərin yazılmasının vacibliyini qeyd edir.