Page: 1 / 1
Taha Cabir əl-Ülvaninin "Tövhid, tərbiyə və mədəniyyət: Quranın əsas dəyər və məqsədlərinin üzə çıxarılmasına cəhd" kitabı İslam dünyagörüşünün əsas prinsiplərinin yenidən formalaşdırılmasına həsr edilmişdir. Əsərin əsas mövzusu tövhid (təkallahlıq), tərbiyə (təzkiyə) və insan mədəniyyətinin (ümran) qarşılıqlı əlaqəsidir. Müəllif ənənəvi üsulşünaslıq yanaşmalarını tənqid edərək, Quranın əsas məqsədlərinin bərqərar olunmasını təklif edir. Kitabda tövhidin müxtəlif formaları, insanın yer üzündəki xəlifəlik missiyası, mələklər, cinlər və şeytan kimi metafizik varlıqlara iman, peyğəmbərlik, məsumluq, səmavi kitablara və axirət gününə inam kimi məsələlər ətraflı araşdırılır. Həmçinin, elmdə və siyasi sistemdə tövhidin təzahürləri təhlil edilir. Müəllif vəhy və kainatın birlikdə öyrənilməsini nəzərdə tutan "iki oxu" konsepsiyasını və tövhidsayağı bilik metodologiyasını təqdim edir. Kitabın son bölməsində İslamın başlıca məqsədi olan mənəvi təmizlənmə (təzkiyə) vasitəsilə fərdin tərbiyə olunması məsələsi izah edilir. Bu əsər həm dini, həm də fəlsəfi mövzularla maraqlanan geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulub və İslam düşüncəsindəki epistemoloji böhranın həllinə elmi töhfə verir.
Birinci fəsil: Tövhid, tərbiyə (təzkiyə) və mədəniyyət (ümran)
Bu fəsildə müəllif İslamın əsası olan tövhid prinsipini mərkəzə qoyaraq onun insan tərbiyəsi və mədəniyyət quruculuğu ilə əlaqəsini təhlil edir. Tövhidin formaları (üluhiyyət, rübubiyyət, ad və atribut), peyğəmbərlik missiyalarındakı rolu və insan həyatına təsirləri ətraflı araşdırılır. Həmçinin qeyb aləminə iman (mələklər, cinlər, şeytan), peyğəmbərlərə və səmavi kitablara iman, axirət gününə və cismən-ruhən dirilməyə inam, eləcə də qədər məsələsi Quran ayələri işığında izah olunur. Tövhidin bilikdə, dünyanı izah etmədə və siyasi sistemdəki təzahürləri fəlsəfi müstəvidə tədqiq edilir.
İkinci fəsil: İki "oxu"nun vəhdəti və tövhidsayağı bilik metodologiyası
Bu fəsildə vəhy (Quran) ilə kainatın (yaradılmış aləmin) birlikdə öyrənilməsini ifadə edən "iki oxu" konsepsiyası təqdim olunur. Müəllif müasir dünyada mövcud olan bilik və metodologiya böhranını aradan qaldırmaq üçün bu iki mənbənin vəhdətdə götürülməsini zəruri hesab edir. Vəhyin oxunması ilə kainatın oxunmasının bir-birinə necə dəlalət etdiyi, habelə bu vəhdətin təcrübədə necə tətbiq oluna biləcəyi araşdırılır. İslam irsinin və müasir bəşəri düşüncənin yenidən öyrənilməsi istiqamətində konkret elmi prinsiplər irəli sürülür.
Üçüncü fəsil: Təzkiyə insanı – islam başlıca məqsədi
Bu bölmədə insan şəxsiyyətinin formalaşmasında intellekt və mənəviyyatın rolu araşdırılır. İslamın başlıca məqsədlərindən biri olan "təzkiyə" (mənəvi təmizlənmə və tərbiyə) konsepsiyası və onun vasitəsilə kamil insanın yetişdirilməsi zərurəti əsaslandırılır. Müəllif təkcə elmi biliyin iman və əxlaq doğura bilməyəcəyini, mütləq nəfsin tərbiyəsinə ehtiyac olduğunu vurğulayır. Təbiətdəki yaradılış nizamı ile insanın mənəvi təkamülü arasındakı əlaqə Quran ayələri çərçivəsində təhlil edilir və "təzkiyə insanı"nın yer üzünü abadlaşdırmaq vəzifəsi izah olunur.
İkinci fəsil: İki "oxu"nun vəhdəti və tövhidsayağı bilik metodologiyası
Bu fəsildə vəhy (Quran) ilə kainatın (yaradılmış aləmin) birlikdə öyrənilməsini ifadə edən "iki oxu" konsepsiyası təqdim olunur. Müəllif müasir dünyada mövcud olan bilik və metodologiya böhranını aradan qaldırmaq üçün bu iki mənbənin vəhdətdə götürülməsini zəruri hesab edir. Vəhyin oxunması ilə kainatın oxunmasının bir-birinə necə dəlalət etdiyi, habelə bu vəhdətin təcrübədə necə tətbiq oluna biləcəyi araşdırılır. İslam irsinin və müasir bəşəri düşüncənin yenidən öyrənilməsi istiqamətində konkret elmi prinsiplər irəli sürülür.
Üçüncü fəsil: Təzkiyə insanı – islam başlıca məqsədi
Bu bölmədə insan şəxsiyyətinin formalaşmasında intellekt və mənəviyyatın rolu araşdırılır. İslamın başlıca məqsədlərindən biri olan "təzkiyə" (mənəvi təmizlənmə və tərbiyə) konsepsiyası və onun vasitəsilə kamil insanın yetişdirilməsi zərurəti əsaslandırılır. Müəllif təkcə elmi biliyin iman və əxlaq doğura bilməyəcəyini, mütləq nəfsin tərbiyəsinə ehtiyac olduğunu vurğulayır. Təbiətdəki yaradılış nizamı ile insanın mənəvi təkamülü arasındakı əlaqə Quran ayələri çərçivəsində təhlil edilir və "təzkiyə insanı"nın yer üzünü abadlaşdırmaq vəzifəsi izah olunur.
Taha Cabir əl-Ülvaninin "Tövhid, tərbiyə və mədəniyyət: Quranın əsas dəyər və məqsədlərinin üzə çıxarılmasına cəhd" əsəri müasir İslam düşüncəsindəki dərin koqnitiv böhranları aradan qaldırmaq, elmi və ictimai metodologiyaları Quranın ali məqsədləri (məqasid) əsasında yenidən qurmaq məqsədi daşıyan fundamental bir tədqiqatdır. Müəllif kitab boyu iddia edir ki, İslamın elmi və hüquqi ənənəsi (üsul əl-fiqh və fiqh) zaman keçdikcə Quranın bütöv dünyagörüşündən uzaqlaşmış, formal hüquqi qaydalara sığınmışdır. Bu böhranı həll etmək üçün o, qanunvericilik və hökmçıxarma səlahiyyətinin birbaşa Qurani-Kərimə qaytarılmasını və İslam dünyagörüşünün təməl prinsiplərinin bərpa olunmasını təklif edir.
Kitab üç əsas fəsildən ibarətdir və bu fəsillər bir-biri ilə sıx daxili məntiqi əlaqəyə malikdir. Birinci fəsildə müəllif "Tövhid" anlayışını Quran sisteminin piramidasının zirvəsi kimi təqdim edir. Onun fikrincə, tövhid sadəcə bir etiqad məsələsi deyil, həm də kainatı, həyatı və insan fəaliyyətini idarə edən, onlara məna qazandıran universal bir düsturdur. Tövhidin üç forması (üluhiyyət, rübubiyyət, ad və atribut) insanın bütün varlıq aləminə münasibətini tənzimləyir. Əsərdə qeyb aləminə (mələklər, cinlər, şeytan) iman məsələləri mifoloji və xurafat elementlərindən təmizlənərək təqdim olunur. Müəllif qeyd edir ki, düzgün tövhid inancı insanı həm xurafatdan qoruyur, həm də onu kainatın qanunauyğunluqlarını kəşf etməyə stimullaşdırır. Tövhid dini etiqadın əsası olmaqla yanaşı, insanın "əhd", "əmanət" və "xəlifəlik" (yer üzündə varislik) missiyasını yerinə yetirməsi üçün zəruri prinsipdir.
Tövhidin bilikdə, dünyanın izah edilməsində və siyasi sistemdə təzahürləri də birinci fəslin mühüm mövzularındandır. Müəllif göstərir ki, siyasi sistemdə tövhid prinsiplərinin tətbiqi ədalətin bərqərar olunmasına, bərabərliyə, azadlığa və məşvərətə (şura) əsaslanan bir quruluşun yaranmasına gətirib çıxarır. Tarix boyu tövhidin bu siyasi təsirinin zəifləməsi diktatura və despotizmə yol açmışdır. Bu baxımdan, tövhid həm daxili mənəviyyatı, həm də xarici ictimai nizamı tənzimləyən əsas qüvvədir. Tövhid həmçinin insanın tale və qədər anlayışını tənzimləyir. İnsan qədərə inanmaqla kainatdakı ilahi qanunauyğunluqları dərk edir, həyatın təsadüfi və mənasız olmadığını başa düşür, bununla da bihudəlik və məqsədsizlik böhranından, nihilizmdən xilas olur.
İkinci fəsildə müəllif tövhid prinsipinin epistemoloji (idrak) müstəvidə tətbiqini – "iki oxu" (iki kitabın oxunması) vəhdətini təhlil edir. Bu konsepsiya vəhyin (Quranın) oxunması ilə yaradılmış aləmin (kainatın) eyni vaxtda və vəhdətdə öyrənilməsini tələb edir. Müəllifin fikrincə, müasir dövrün ən böyük intellektual böhranı elmlərin tövhiddən ayrılması və dünyəvi elmlərlə dini elmlər arasında süni bir uçurumun yaranmasıdır. Pozitivist Qərb elmi yaradıcını inkar edərək yalnız maddi kainatı öyrənir, digər tərəfdən isə bəzi dini cərəyanlar kainatın fiziki qanunlarına etinasız yanaşaraq dünyadan təcrid olunurlar. "İki oxu" metodu bu hər iki ifrat yanaşmanı rədd edir. Quran insanı kainatı öyrənməyə və abadlaşdırmağa yönəldir, kainatın öyrənilməsi isə insanı Yaradanın əzəmətini dərk etməyə sövq edir. Bu vəhdət təmin olunduqda, həm elmi-texniki tərəqqi, həm də mənəvi inkişaf eyni vaxtda baş verir. Müəllif bu fəsildə İslam irsinin (turat) tənqidi-analitik metodla yenidən öyrənilməsinin, Qərb elmi irsinə münasibətdə isə nə kor-təbii rəddetmə, nə də kor-təbii təqlidçilik mövqeyi tutulmasının vacibliyini əsaslandırır.
Kitabın üçüncü fəsli isə İslamın təməl məqsədlərinin insan üzərindəki praktiki tətbiqinə – "Təzkiyə" (mənəvi təmizlənmə və tərbiyə) mövzusuna həsr olunmuşdur. Müəllif vurğulayır ki, insan şəxsiyyəti iki dayaq üzərində qurulur: intellekt və mənəviyyat (psixologiya). Təkcə quru elmi biliklər insanı kamil etməyə yetərli deyil; elm mütləq nəfsin tərbiyəsi və Allaha olan sevgi ilə birləşməlidir. İnsan yer üzündə Allahın xəlifəsi (təmsilçisi) və varisidir. Bu ağır missiyanı yerinə yetirmək üçün o, mənən paklanmalı, daxili nəfsi istəklərini və ehtiraslarını tövhidin süzgəcindən keçirməlidir. Təzkiyə insanı yetişdikdə o, elmi biliklərini dağıdıcı məqsədlər (məsələn, kütləvi qırğın silahlarının istehsalı, ətraf mühitin korlanması) üçün deyil, yer üzünün haqlarını qorumaq və onu abadlaşdırmaq (ümran) üçün istifadə edir.
Nəticə etibarı ilə, Taha Cabir əl-Ülvaninin bu əsəri İslam dünyagörüşünün bütöv zəncirini nümayiş etdirir: tövhid bu zəncirin əzəli təməli və ali məqsədidir, "iki oxu" metodu idrak və bilik qazanma vasitəsidir, təzkiyə isə insan daxilində bu bilikləri əxlaqa və tərbiyəyə çevirən daxili mexanizmdir. Bu üç element birləşdikdə Quranın nəzərdə tutduğu kamil insan və ədalətli bəşər mədəniliyi (ümran) bərqərar olur. Müəllif müsəlman ümmətini müasir süstlük və ətalətdən xilas olmaq üçün bu ali Quran məqsədlərinə dərindən yiyələnməyə və elmi-mənəvi böhrandan çıxmaq üçün səmimi cəhdlər göstərməyə çağırır. Kitab həm dini elmlərlə məşğul olan mütəxəssislər, həm də bəşəriyyətin gələcək taleyi barədə düşünən mütəfəkkirlər üçün böyük dəyərə malikdir.
Kitab üç əsas fəsildən ibarətdir və bu fəsillər bir-biri ilə sıx daxili məntiqi əlaqəyə malikdir. Birinci fəsildə müəllif "Tövhid" anlayışını Quran sisteminin piramidasının zirvəsi kimi təqdim edir. Onun fikrincə, tövhid sadəcə bir etiqad məsələsi deyil, həm də kainatı, həyatı və insan fəaliyyətini idarə edən, onlara məna qazandıran universal bir düsturdur. Tövhidin üç forması (üluhiyyət, rübubiyyət, ad və atribut) insanın bütün varlıq aləminə münasibətini tənzimləyir. Əsərdə qeyb aləminə (mələklər, cinlər, şeytan) iman məsələləri mifoloji və xurafat elementlərindən təmizlənərək təqdim olunur. Müəllif qeyd edir ki, düzgün tövhid inancı insanı həm xurafatdan qoruyur, həm də onu kainatın qanunauyğunluqlarını kəşf etməyə stimullaşdırır. Tövhid dini etiqadın əsası olmaqla yanaşı, insanın "əhd", "əmanət" və "xəlifəlik" (yer üzündə varislik) missiyasını yerinə yetirməsi üçün zəruri prinsipdir.
Tövhidin bilikdə, dünyanın izah edilməsində və siyasi sistemdə təzahürləri də birinci fəslin mühüm mövzularındandır. Müəllif göstərir ki, siyasi sistemdə tövhid prinsiplərinin tətbiqi ədalətin bərqərar olunmasına, bərabərliyə, azadlığa və məşvərətə (şura) əsaslanan bir quruluşun yaranmasına gətirib çıxarır. Tarix boyu tövhidin bu siyasi təsirinin zəifləməsi diktatura və despotizmə yol açmışdır. Bu baxımdan, tövhid həm daxili mənəviyyatı, həm də xarici ictimai nizamı tənzimləyən əsas qüvvədir. Tövhid həmçinin insanın tale və qədər anlayışını tənzimləyir. İnsan qədərə inanmaqla kainatdakı ilahi qanunauyğunluqları dərk edir, həyatın təsadüfi və mənasız olmadığını başa düşür, bununla da bihudəlik və məqsədsizlik böhranından, nihilizmdən xilas olur.
İkinci fəsildə müəllif tövhid prinsipinin epistemoloji (idrak) müstəvidə tətbiqini – "iki oxu" (iki kitabın oxunması) vəhdətini təhlil edir. Bu konsepsiya vəhyin (Quranın) oxunması ilə yaradılmış aləmin (kainatın) eyni vaxtda və vəhdətdə öyrənilməsini tələb edir. Müəllifin fikrincə, müasir dövrün ən böyük intellektual böhranı elmlərin tövhiddən ayrılması və dünyəvi elmlərlə dini elmlər arasında süni bir uçurumun yaranmasıdır. Pozitivist Qərb elmi yaradıcını inkar edərək yalnız maddi kainatı öyrənir, digər tərəfdən isə bəzi dini cərəyanlar kainatın fiziki qanunlarına etinasız yanaşaraq dünyadan təcrid olunurlar. "İki oxu" metodu bu hər iki ifrat yanaşmanı rədd edir. Quran insanı kainatı öyrənməyə və abadlaşdırmağa yönəldir, kainatın öyrənilməsi isə insanı Yaradanın əzəmətini dərk etməyə sövq edir. Bu vəhdət təmin olunduqda, həm elmi-texniki tərəqqi, həm də mənəvi inkişaf eyni vaxtda baş verir. Müəllif bu fəsildə İslam irsinin (turat) tənqidi-analitik metodla yenidən öyrənilməsinin, Qərb elmi irsinə münasibətdə isə nə kor-təbii rəddetmə, nə də kor-təbii təqlidçilik mövqeyi tutulmasının vacibliyini əsaslandırır.
Kitabın üçüncü fəsli isə İslamın təməl məqsədlərinin insan üzərindəki praktiki tətbiqinə – "Təzkiyə" (mənəvi təmizlənmə və tərbiyə) mövzusuna həsr olunmuşdur. Müəllif vurğulayır ki, insan şəxsiyyəti iki dayaq üzərində qurulur: intellekt və mənəviyyat (psixologiya). Təkcə quru elmi biliklər insanı kamil etməyə yetərli deyil; elm mütləq nəfsin tərbiyəsi və Allaha olan sevgi ilə birləşməlidir. İnsan yer üzündə Allahın xəlifəsi (təmsilçisi) və varisidir. Bu ağır missiyanı yerinə yetirmək üçün o, mənən paklanmalı, daxili nəfsi istəklərini və ehtiraslarını tövhidin süzgəcindən keçirməlidir. Təzkiyə insanı yetişdikdə o, elmi biliklərini dağıdıcı məqsədlər (məsələn, kütləvi qırğın silahlarının istehsalı, ətraf mühitin korlanması) üçün deyil, yer üzünün haqlarını qorumaq və onu abadlaşdırmaq (ümran) üçün istifadə edir.
Nəticə etibarı ilə, Taha Cabir əl-Ülvaninin bu əsəri İslam dünyagörüşünün bütöv zəncirini nümayiş etdirir: tövhid bu zəncirin əzəli təməli və ali məqsədidir, "iki oxu" metodu idrak və bilik qazanma vasitəsidir, təzkiyə isə insan daxilində bu bilikləri əxlaqa və tərbiyəyə çevirən daxili mexanizmdir. Bu üç element birləşdikdə Quranın nəzərdə tutduğu kamil insan və ədalətli bəşər mədəniliyi (ümran) bərqərar olur. Müəllif müsəlman ümmətini müasir süstlük və ətalətdən xilas olmaq üçün bu ali Quran məqsədlərinə dərindən yiyələnməyə və elmi-mənəvi böhrandan çıxmaq üçün səmimi cəhdlər göstərməyə çağırır. Kitab həm dini elmlərlə məşğul olan mütəxəssislər, həm də bəşəriyyətin gələcək taleyi barədə düşünən mütəfəkkirlər üçün böyük dəyərə malikdir.
Birinci fəsil: Tövhid, tərbiyə (təzkiyə) və mədəniyyət (ümran)
Bu fəsildə müəllif Taha Cabir əl-Ülvani tövhid prinsipinin İslam dünyagörüşündəki mərkəzi mövqeyini təhlil edir. O, tövhidin sadəcə bir din elmi (əqaid, kəlam və ya fəlsəfə) sahəsi olmadığını, Quranın struktur bütövlüyünün təməli olduğunu vurğulayır. Tövhid Quran piramidasının zirvəsidir və digər bütün elementlər ondan şaxələnir. Müəllif tövhidin üç formasını qeyd edir: üluhiyyət tövhidi (ibadətin yalnız Allaha edilməsi), rübubiyyət tövhidi (yaratmaq, idarə etmək və sahib olmaq baxımından Allahın yeganəliyi) və ad və atribut tövhidi (Allahın özünü xarakterizə etdiyi keyfiyyətlərdə tək olması).
Tövhidin bütün peyğəmbərliklərin əsası və yaradılışın həqiqi məqsədi olduğu göstərilir. Müəllif insanın yaradılışının "əhd" (Allahla bağlanan ilk müqavilə), "əmanət" və "xəlifəlik" (yer üzündə varislik) məfhumları ilə əlaqəli olduğunu Quran ayələri əsasında izah edir. Иnsanın yer üzündəki vəzifəsi iki dayaq – tərbiyə (təzkiyə) – və abadlaşdırma üzərində qurulmuşdur. Quranın üç ali məqsədi məhz tövhid, tərbiyə və abadlaşdırmadır.
Fəsildə qeyb aləminə və aşkarlığa iman məsələləri ətraflı təhlil olunur. Qeyb iki növə bölünür: mütləq (yalnız Allaha məlum olan) və nisbi (hiss orqanlarından gizli qalan, lakin zamanla kəşf edilə bilən). Müəllif metafizik varlıqları üç qrupa bölür: mələklər (günah işləməyə qadir olmayan, nurdan yaradılmış bəndələr), cinlər (oddan yaradılmış, azad iradəsi olan varlıqlar) və şeytan (alovdan yaradılan, yalnız vəsvəsə yolu ilə insanı azdıra bilən şər qüvvə). Müəllif cinlər haqqında xalq arasında yayılmış yəhudi və Babil mənşəli mifoloji rəvayətləri rədd edərək, Quranın təmiz etiqad təqdim etdiyini göstərir.
Peyğəmbərlərə, səmavi kitablara (Tövrat, Zəbur, İncil və onların təhrif olunması) və axirət gününə iman prinsipləri də bu fəsildə yer alır. Xüsusilə cismən və ruhən dirilmə məsələsi fəlsəfi cərəyanların iddiaları ilə müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Qədərə və ilahi qanunauyğunluqlara iman isə insanı bihudəlik və məqsədsizlik hissindən xilas edən stimuldur. Müəllif tövhidin Quranda müxtəlif səviyyələrdə (birinci, ikinci və üçüncü səviyyə) necə ifadə olunduğunu nümunələrlə göstərir. Tövhidin bilikdə və siyasi sistemdəki təzahürləri də araşdırılır. Siyasi müstəvidə tövhid insana sərbəstlik və iradə qazandırır, onu digər insanlara qul olmaqdan xilas edir və cəmiyyətdə ədalətli, məşvərətə (şura) əsaslanan bir siyasi quruluşun formalaşmasını labüd edir.
İkinci fəsil: İki "oxu"nun vəhdəti və tövhidsayağı bilik metodologiyası
Bu fəsildə müəllif "biliyin islamlaşdırılması" və ya "biliyin tövhid metodu" konsepsiyasını ətraflı şəkildə təqdim edir. Bu metodologiyanın əsasını "iki oxu"nun – yəni iki "kitab"ın vəhdətdə öyrənilməsi təşkil edir. Birinci kitab yazılı (oxunan) vəhy kitabı olan Qurani-Kərimdir ("qeybin oxunması"). İkinci kitab isə varlıq aləminin bütün təzahürlərini əhatə edən yaradılmış "kainat" kitabıdır ("obyektivliyin oxunması").
Müəllifin fikrincə, müasir dövrdə həm müsəlman dünyası, həm də bəşəriyyət dərin bir idrak və metodologiya böhranı ilə üz-üzədir. Bu böhranın əsas səbəbi elmlərin tövhiddən ayrılması və dünyəvi elmlərlə dini elmlərin bir-birindən təcrid olunmasıdır. Yalnız birinci "oxu" ilə (vəhylə) kifayətlənənlər ictimai və iqtisadi qanunauyğunluqları rədd edən donuq bir ilahiyyat yaradırlar ki, bu da insan düşüncəsini ətalətə aparır. Digər tərəfdən, yalnız ikinci "oxu"ya (təbiət və kainata) əhəmiyyət verənlər, yəni pozitivistlər, aktiv ilahi mövcudluğu inkar edirlər. Nəticədə insanın yaradıcısı ilə əlaqəsi unudulur, bəşəri subyektivizm şişirdilir və fərdiyyətçi liberalizm əxlaqın itirilməsinə bəraət qazandırır.
Müəllif Quranın "Ələq" surəsinin ilk ayələrinə istinad edərək, hər iki oxunun eyni vaxtda yerinə yetirilməsinin vacibliyini əsaslandırır. Vəhyi oxumaq bütövdən hissəyə enməkdir və insan bu vasitəsilə kainatın yaradılış məqsədini dərk edir. Kainatı oxumaq isə ayrı-ayrı problemləri vəhyin hüzuruna daşıyır ki, insan doğru cavablar tapsın. Bu dialektik əlaqə vəhy və pozitivist bilik arasındakı süni ayrılmanın qarşısını alır.
Fəsildə həmçinin "biliyin islamlaşdırılması"nın altı əsas prinsipi irəli sürülür: 1) İslamda koqnitiv dünyagörüşünün yenidən formalaşdırılması; 2) Müxtəlif sahələrdə islam metodologiyasının əsaslarının yenidən təsis edilməsi; 3) Qurana münasibət metodunun analitik-metodoloji dünyagörüşü əsasında qurulması; 4) Sünnəyə münasibət metodikasının təsis edilməsi; 5) İslam irsinin (turat) tənqidi-analitik üsulla yenidən öyrənilməsi; 6) Müasir bəşəri (Qərb) irsə münasibət metodologiyasının müəyyən edilməsi. Bu addımlar elmi-mədəni nailiyyətlərlə pozitivist fəlsəfi absurdlar arasındakı əlaqəni qoparmağa və elmləri tövhidə əsaslanan sistem daxilində yenidən funksionallaşdırmağa imkan verir.
Üçüncü fəsil: Təzkiyə insanı – islam başlıca məqsədi
Bu fəsildə Taha Cabir əl-Ülvani humanitar tədqiqatlara əsaslanaraq insan şəxsiyyətinin iki təməl dayaq – intellekt və mənəviyyat (psixologiya) üzərində durduğunu bəyan edir. İnsan intellektini elmlər və təcrübə, mənəviyyatını isə incəsənət və ədəbiyyat formalaşdırır. Müəllif qeyd edir ki, əgər bu dayaqlar sarsılarsa və insan Kitab, Hikmət və Təzkiyədən (mənəvi təmizlənmədən) nəsibini almazsa, şəxsiyyət kimliyini itirər.
Müəllif vurğulayır ki, təkcə quru elmi biliklər insanda iman doğura bilməz. Elmin "məhsul"unu imana çevirmək üçün Allaha və peyğəmbərinə olan sevgi olmalıdır. Elm və bilik təkbaşına kamil iman hasil edə bilməz; mütləq daxili nəfsin tərbiyəsi (təzkiyə) lazımdır ki, insan Allaha yönəlsin. Müasir Qərb mədəniyyəti insana elmi və texnoloji nailiyyətlər bəxş etsə də, mənəvi təmizlənmə və tərbiyə üçün düzgün model təqdim edə bilməmişdir. Orta əsrlərdən bəri Avropada dinin yerini ağıl, ağlın yerini isə empirik təcrübə (hiss) almış, nəticədə insan öz evindən (kainatdan), anasından (təbiətdən) və Yaradandan qorxmağa başlamışdır. Bu qorxu isə insanı alkoqolizm, narkomaniya, sapqınlıq və hətta intihara sürükləmişdir.
İslama gəlincə, onun ən ali məqsədi insanı hər iki dünyada xoşbəxt etməkdir. Şəriətin üç ali dəyəri – tövhid, təzkiyə və abadlaşdırmadır. Tövhid təzkiyənin məqsədi və vasitəsidir, abadlaşdırma (ümran) isə tövhid və təzkiyənin praktiki səmərəsidir. Yaradılış (xəlq) və şeyolma (təbiət qanunları daxilində formalaşma) arasındakı fərq də bu fəsildə təhlil olunur. İlahi yaradılış təbiət qanunlarını aşan bir gücdür və şeyolma qanunları bu gücü izah etməkdə acizdir.
Sonda müəllif Quranın tərbiyə metodunun insanı qeyb aləminə, real dünyaya və cəmiyyətə münasibətini düzgün formalaşdırmaqla başladığını bildirir. "Təzkiyə insanı" yetişdirmək üçün insanı ağıl, nəfs və bədən cəhətdən bütöv şəkildə tərbiyələndirmək lazımdır. Yalnız bu halda insan yer üzündəki xəlifəlik və abadlaşdırma vəzifələrini layiqincə yerinə yetirə bilər.
Tövhidin bütün peyğəmbərliklərin əsası və yaradılışın həqiqi məqsədi olduğu göstərilir. Müəllif insanın yaradılışının "əhd" (Allahla bağlanan ilk müqavilə), "əmanət" və "xəlifəlik" (yer üzündə varislik) məfhumları ilə əlaqəli olduğunu Quran ayələri əsasında izah edir. Иnsanın yer üzündəki vəzifəsi iki dayaq – tərbiyə (təzkiyə) – və abadlaşdırma üzərində qurulmuşdur. Quranın üç ali məqsədi məhz tövhid, tərbiyə və abadlaşdırmadır.
Fəsildə qeyb aləminə və aşkarlığa iman məsələləri ətraflı təhlil olunur. Qeyb iki növə bölünür: mütləq (yalnız Allaha məlum olan) və nisbi (hiss orqanlarından gizli qalan, lakin zamanla kəşf edilə bilən). Müəllif metafizik varlıqları üç qrupa bölür: mələklər (günah işləməyə qadir olmayan, nurdan yaradılmış bəndələr), cinlər (oddan yaradılmış, azad iradəsi olan varlıqlar) və şeytan (alovdan yaradılan, yalnız vəsvəsə yolu ilə insanı azdıra bilən şər qüvvə). Müəllif cinlər haqqında xalq arasında yayılmış yəhudi və Babil mənşəli mifoloji rəvayətləri rədd edərək, Quranın təmiz etiqad təqdim etdiyini göstərir.
Peyğəmbərlərə, səmavi kitablara (Tövrat, Zəbur, İncil və onların təhrif olunması) və axirət gününə iman prinsipləri də bu fəsildə yer alır. Xüsusilə cismən və ruhən dirilmə məsələsi fəlsəfi cərəyanların iddiaları ilə müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Qədərə və ilahi qanunauyğunluqlara iman isə insanı bihudəlik və məqsədsizlik hissindən xilas edən stimuldur. Müəllif tövhidin Quranda müxtəlif səviyyələrdə (birinci, ikinci və üçüncü səviyyə) necə ifadə olunduğunu nümunələrlə göstərir. Tövhidin bilikdə və siyasi sistemdəki təzahürləri də araşdırılır. Siyasi müstəvidə tövhid insana sərbəstlik və iradə qazandırır, onu digər insanlara qul olmaqdan xilas edir və cəmiyyətdə ədalətli, məşvərətə (şura) əsaslanan bir siyasi quruluşun formalaşmasını labüd edir.
İkinci fəsil: İki "oxu"nun vəhdəti və tövhidsayağı bilik metodologiyası
Bu fəsildə müəllif "biliyin islamlaşdırılması" və ya "biliyin tövhid metodu" konsepsiyasını ətraflı şəkildə təqdim edir. Bu metodologiyanın əsasını "iki oxu"nun – yəni iki "kitab"ın vəhdətdə öyrənilməsi təşkil edir. Birinci kitab yazılı (oxunan) vəhy kitabı olan Qurani-Kərimdir ("qeybin oxunması"). İkinci kitab isə varlıq aləminin bütün təzahürlərini əhatə edən yaradılmış "kainat" kitabıdır ("obyektivliyin oxunması").
Müəllifin fikrincə, müasir dövrdə həm müsəlman dünyası, həm də bəşəriyyət dərin bir idrak və metodologiya böhranı ilə üz-üzədir. Bu böhranın əsas səbəbi elmlərin tövhiddən ayrılması və dünyəvi elmlərlə dini elmlərin bir-birindən təcrid olunmasıdır. Yalnız birinci "oxu" ilə (vəhylə) kifayətlənənlər ictimai və iqtisadi qanunauyğunluqları rədd edən donuq bir ilahiyyat yaradırlar ki, bu da insan düşüncəsini ətalətə aparır. Digər tərəfdən, yalnız ikinci "oxu"ya (təbiət və kainata) əhəmiyyət verənlər, yəni pozitivistlər, aktiv ilahi mövcudluğu inkar edirlər. Nəticədə insanın yaradıcısı ilə əlaqəsi unudulur, bəşəri subyektivizm şişirdilir və fərdiyyətçi liberalizm əxlaqın itirilməsinə bəraət qazandırır.
Müəllif Quranın "Ələq" surəsinin ilk ayələrinə istinad edərək, hər iki oxunun eyni vaxtda yerinə yetirilməsinin vacibliyini əsaslandırır. Vəhyi oxumaq bütövdən hissəyə enməkdir və insan bu vasitəsilə kainatın yaradılış məqsədini dərk edir. Kainatı oxumaq isə ayrı-ayrı problemləri vəhyin hüzuruna daşıyır ki, insan doğru cavablar tapsın. Bu dialektik əlaqə vəhy və pozitivist bilik arasındakı süni ayrılmanın qarşısını alır.
Fəsildə həmçinin "biliyin islamlaşdırılması"nın altı əsas prinsipi irəli sürülür: 1) İslamda koqnitiv dünyagörüşünün yenidən formalaşdırılması; 2) Müxtəlif sahələrdə islam metodologiyasının əsaslarının yenidən təsis edilməsi; 3) Qurana münasibət metodunun analitik-metodoloji dünyagörüşü əsasında qurulması; 4) Sünnəyə münasibət metodikasının təsis edilməsi; 5) İslam irsinin (turat) tənqidi-analitik üsulla yenidən öyrənilməsi; 6) Müasir bəşəri (Qərb) irsə münasibət metodologiyasının müəyyən edilməsi. Bu addımlar elmi-mədəni nailiyyətlərlə pozitivist fəlsəfi absurdlar arasındakı əlaqəni qoparmağa və elmləri tövhidə əsaslanan sistem daxilində yenidən funksionallaşdırmağa imkan verir.
Üçüncü fəsil: Təzkiyə insanı – islam başlıca məqsədi
Bu fəsildə Taha Cabir əl-Ülvani humanitar tədqiqatlara əsaslanaraq insan şəxsiyyətinin iki təməl dayaq – intellekt və mənəviyyat (psixologiya) üzərində durduğunu bəyan edir. İnsan intellektini elmlər və təcrübə, mənəviyyatını isə incəsənət və ədəbiyyat formalaşdırır. Müəllif qeyd edir ki, əgər bu dayaqlar sarsılarsa və insan Kitab, Hikmət və Təzkiyədən (mənəvi təmizlənmədən) nəsibini almazsa, şəxsiyyət kimliyini itirər.
Müəllif vurğulayır ki, təkcə quru elmi biliklər insanda iman doğura bilməz. Elmin "məhsul"unu imana çevirmək üçün Allaha və peyğəmbərinə olan sevgi olmalıdır. Elm və bilik təkbaşına kamil iman hasil edə bilməz; mütləq daxili nəfsin tərbiyəsi (təzkiyə) lazımdır ki, insan Allaha yönəlsin. Müasir Qərb mədəniyyəti insana elmi və texnoloji nailiyyətlər bəxş etsə də, mənəvi təmizlənmə və tərbiyə üçün düzgün model təqdim edə bilməmişdir. Orta əsrlərdən bəri Avropada dinin yerini ağıl, ağlın yerini isə empirik təcrübə (hiss) almış, nəticədə insan öz evindən (kainatdan), anasından (təbiətdən) və Yaradandan qorxmağa başlamışdır. Bu qorxu isə insanı alkoqolizm, narkomaniya, sapqınlıq və hətta intihara sürükləmişdir.
İslama gəlincə, onun ən ali məqsədi insanı hər iki dünyada xoşbəxt etməkdir. Şəriətin üç ali dəyəri – tövhid, təzkiyə və abadlaşdırmadır. Tövhid təzkiyənin məqsədi və vasitəsidir, abadlaşdırma (ümran) isə tövhid və təzkiyənin praktiki səmərəsidir. Yaradılış (xəlq) və şeyolma (təbiət qanunları daxilində formalaşma) arasındakı fərq də bu fəsildə təhlil olunur. İlahi yaradılış təbiət qanunlarını aşan bir gücdür və şeyolma qanunları bu gücü izah etməkdə acizdir.
Sonda müəllif Quranın tərbiyə metodunun insanı qeyb aləminə, real dünyaya və cəmiyyətə münasibətini düzgün formalaşdırmaqla başladığını bildirir. "Təzkiyə insanı" yetişdirmək üçün insanı ağıl, nəfs və bədən cəhətdən bütöv şəkildə tərbiyələndirmək lazımdır. Yalnız bu halda insan yer üzündəki xəlifəlik və abadlaşdırma vəzifələrini layiqincə yerinə yetirə bilər.