BİRİNCİ FƏSİL: YENİ BİR ELM SAHƏSİ OLARAQ BİOETİKA: Bu fəsildə bioetikanın yeni bir müstəqil elm sahəsi olaraq formalaşması prosesi öyrənilir. Bölmədə tibbi etikanın tarixi kökləri, 'Hammurapi qanunları' və 'Hippokrat andı'ndan başlayaraq müasir bioetika konsepsiyasına qədər keçilən yol təsvir edilir. Eyni zamanda paternalist yanaşmanın tənəzzülü və fərdi azadlıqların ön plana çıxması prosesləri ətraflı izah olunur.

1. BİOETİKA ELMİNİN QISA İNKİŞAF TARİXİ: Bölmədə bioetika termininin yaranmasında mühüm rolu olan Fritz Yahr və Van Rensselaer Potterin elmi irsi araşdırılır. Nürnberq məhkəməsi, ABŞ-da aparılan Tuskegee sifilis tədqiqatları və Karen Qvinlan hadisəsi kimi tarixi hadisələrin müasir bioetika komissiyalarının və nəzəriyyələrinin formalaşmasına necə təsir göstərdiyi ətraflı şəkildə təhlil edilir.

2. BİOETİKA ELMİNİN ƏSAS PRİNSİPLƏRİ: Bu yarımfəsildə Belmont Hesabatı və Beauchamp ilə Childress tərəfindən müəyyən edilmiş dörd əsas bioetik prinsip araşdırılır: zərər vurmamaq, faydalı olmaq, muxtariyyətə hörmət və ədalət. Hər bir prinsipin tibbi tədqiqatlarda və xəstə-həkim münasibətlərində tətbiqi, habelə qərar qəbulu prosesindəki əhəmiyyəti konseptual şəkildə təqdim olunur.

İKİNCİ FƏSİL: BİOETİK DİLEMMALARA İSLAMİ YANAŞMA: İkinci fəsil insanın öz bədəni üzərindəki imtiyaz hüququ və bədəninə qarşı məsuliyyəti çərçivəsində bioetik problemlərə İslami yanaşmanı əks etdirir. Müxtəlif müasir tibbi və texnoloji məsələlərin islam hüququnun (fiqh) prinsipləri və metodologiyası əsasında necə həll edildiyi, fərqli məzhəblərin fətvaları və ictihadları vasitəsilə təhlil olunur.

1. ORQAN TRANSPLANTASİYASI: Yarımfəsildə orqan köçürülməsinin tarixi, hüquqi və dini aspektləri araşdırılır. İnsanın öz bədəninə sahiblik statusu ilə bağlı İslam fəqihlərinin (xüsusilə Misir və İran nümunələrində) fikirləri təhlil edilir. Diridən diriyə və ölüdən diriyə orqan köçürülməsinin, həmçinin orqan satışının fiqhi baxımdan icazəli olub-olmaması ilə bağlı fərqli ictihadlar müzakirə edilir.

2. EVTANAZİYA: Burada evtanaziyanın növləri (aktiv, passiv, könüllü, qeyri-iradi və məcburi) və onun Qərb qanunvericiliyindəki statusu təsvir edilir. İslamın evtanaziyaya və intihara münasibəti Quran ayələri, hədislər və səhabələrin həyatından gətirilən nümunələr əsasında şərh olunur. Ağrılara dözməyin imtahan və günahların kəffarəsi olması fəlsəfəsi izah edilir.

3. KÖK HÜCEYRƏ TƏDQİQATLARI VƏ SÜNİ MAYALANMA: Yarımfəsildə rüşeym üzərində aparılan elmi tədqiqatların əxlaqi və hüquqi statusuna dair üç əsas fəlsəfi yanaşma öyrənilir. Süni mayalanma və kök hüceyrə tədqiqatları zamanı artıq qalan rüşeymlərin istifadəsinə İslam hüququnun yanaşması, həmçinin nəsəbin qorunması məqsədilə ər-arvad və üçüncü şəxslərin iştirakı ilə bağlı fərqli məzhəb fətvaları araşdırılır.

4. ABORT: Bölmədə hamiləliyin dayandırılmasının (abort) tibbi, sosial və dini tərəfləri müzakirə edilir. Cəninə ruhun üfürülməsi vaxtı barədə İslam alimlərinin fərqli fikirləri və bu prosesin fərqli məzhəblərdə (Hənəfi, Maliki, Şafi, Hənbəli) abortun haramlıq dərəcəsinə necə təsir etdiyi, hansı şərtlərdə aborta icazə verildiyi təhlil olunur.

5. KLONLAŞDIRMA: Bu bölmədə reproduktiv və terapevtik klonlaşdırma konsepsiyaları, klonlaşdırmanın heyvandarlıqda və tibdə tətbiqi müzakirə edilir. İnsan ləyaqəti və hüquqları kontekstində insanın klonlaşdırılmasının doğurduğu psixoloji, sosial və ailə daxili problemlər araşdırılır. İslam dininin insan ləyaqətinə verdiyi yüksək dəyər və klonlaşdırmaya münasibəti şərh olunur.

6. SÜNİ İNTELLEKT BİOETİKA PROBLEMİ KİMİ: Yarımfəsildə süni intellektin, maşın öyrənməsinin və transhumanizm hərəkatının bioetika müstəvisində yaratdığı yeni əxlaqi çağırışlar təhlil edilir. Texnoloji inkişafın insan fitrətinə təsirləri, insanın dizayn obyektinə çevrilməsi təhlükəsi və İslam dininin canın, dinin, ağlın, nəsəbin və malın qorunması ilə bağlı beş əsas məqsədinin bu kontekstdə əhəmiyyəti izah olunur.

NƏTİCƏ: Nəticə hissəsində kitabın əsas elmi qənaətləri ümumiləşdirilir. Qərb mərkəzli universal bioetika iddialarının tənqidi təhlili verilir amd İslam hüququnun fərd və cəmiyyət mənfəətlərini balanslaşdıran metodologiyasının üstünlükləri vurgulanır. Covid-19 pandemiyası nümunəsində fərdi muxtariyyət və ictimai məsuliyyət arasındakı ziddiyyətlər və İslami yanaşmanın praktik əhəmiyyəti bir daha sübut edilir.

ƏLAVƏ: BİOETİKAYA ƏSAS TƏŞKİL EDƏN BEYNƏLXALQ HÜQUQİ MATERİALLAR: Bu hissədə bioetikanın beynəlxalq hüquqi bazasını təşkil edən mühüm tarixi sənədlərin mətnləri və onlardan çıxarışlar təqdim olunur. Sənədlər insanların tibbi eksperimentlərdə qorunmasını, məlumatlı razılıq prinsiplərini, elmi tədqiqatların etik normalar çərçivəsində aparılmasını və insan ləyaqətinin hər şeydən üstün tutulmasını tələb edən beynəlxalq hüquq normalarını ehtiva edir.

1. NÜRNBERQ MƏCƏLLƏSİ: Nürnberq Məcəlləsinin yaranma tarixi və insanlar üzərində aparılan tibbi eksperimentləri tənzimləyən 10 əsas prinsipi təqdim edilir. Sənədin məlumatlı razılıq prinsipini beynəlxalq səviyyədə ilk dəfə əsas şərt kimi necə qəbul etdiyi və subyektlərin fiziki və ruhi zərərlərdən qorunması tələbləri ətraflı şəkildə təsvir olunur.

2. HELSİNKİ BƏYANNAMƏSİ: Helsinki Bəyannaməsinin tarixi inkişafı, müxtəlif illərdə edilmiş düzəlişlər və onun bioetika sahəsindəki rolu araşdırılır. Sənədin ümumi prinsipləri, risk və fayda balansının qiymətləndirilməsi, həssas qrupların qorunması, tədqiqat protokollarının hazırlanması və müstəqil etika komitələrinin əhəmiyyəti ilə bağlı bəndləri ətraflı şəkildə təqdim olunur.

3. MÜLKİ VƏ SİYASİ HÜQUQLAR HAQQINDA BMT PAKTI: BMT Paktının yeddinci maddəsi təhlil edilir. Bu maddə çərçivəsində insanların işgəncəyə, qəddar və ləyaqəti alçaldan rəftara məruz qalmasının qadağan olunması və hər hansı bir şəxsin öz sərbəst razılığı olmadan tibbi və ya elmi təcrübələrə cəlb edilməsinin hüquqi baxımdan yolverilməzliyi vurğulanır.

4. HAVAY BƏYANNAMƏSİ: 1977-ci ildə elan edilmiş Havay Bəyannaməsinin psixiatrik xəstələrin hüquqlarını qorumaqdakı rolu təsvir edilir. Psixiatrik tədqiqatlarda və müalicədə xəstənin razılığının alınması, psixoterapevt-xəstə münasibətləri, xəstə məhrəmiyyəti və könüllülük prinsiplərinin tətbiqi barədə sənədin doqquzuncu maddəsi və əsas bəndləri şərh olunur.

5. AVROPA ŞURASININ İNSAN HÜQUQLARI VƏ BİOTİB KONVENSİYASI: Yarımfəsildə Oviedo Konvensiyası kimi tanınan sənədin bioetikanın əsas problemləri üzrə ilk məcburi beynəlxalq müqavilə olması vurğulanır. Konvensiyanın elmi tədqiqatlar, subyektlərin və razılıq vermə iqtidarında olmayan şəxslərin müdafiəsi, həmçinin insan embrionları üzərində araşdırmaların qadağan olunması barədə 15, 16, 17 və 18-ci maddələri geniş izah edilir.

6. YUNESKO-NUN İNSAN GENOMU VƏ HÜQUQLARI ÜZRƏ ÜMUMDÜNYA BƏYANNAMƏSİ: 1997-ci il Bəyannaməsinin mühüm maddələrindən çıxarışlar gətirilir. İnsanın genomu üzərində tədqiqatların sərbəst razılıq əsasında aparılması, insan hüquqları və ləyaqətinin elmi araşdırmalardan üstün tutulması prinsipləri, habelə insanın reproduktiv klonlaşdırılmasının beynəlxalq səviyyədə qəti şəkildə qadağan olunması barədə maddələr təqdim edilir.

BİBLİOQRAFİYA: Əsərin sonunda istifadə edilmiş zəngin ədəbiyyat siyahısı yer alır. Biblioqrafiyada mövzu ilə bağlı yerli və beynəlxalq elmi məqalələr, fəlsəfi əsərlər, tibbi və bioloji tədqiqatlar, həmçinin müasir və klassik İslam hüququ (fiqh) mənbələri, rəsmi beynəlxalq hüquqi sənədlər və fətva topluları əlifba sırası ilə dəqiq şəkildə təqdim olunur.

BİRİNCİ FƏSİL: YENİ BİR ELM SAHƏSİ OLARAQ BİOETİKA: Bu fəsil bioetikanın müstəqil bir elm sahəsi kimi meydana çıxması, onun tibbi etika ilə əlaqəsi və fərqlərini araşdırır. Müəllif qeyd edir ki, insanmərkəzli bir fəaliyyət sahəsi olan tibb daima hüququn və etikanın tədqiqat mövusu olmuşdur. Həkimin xəstəyə qarşı vəzifə və məsuliyyətlərinin hüquqi aspektləri tarixdə ilk dəfə 'Hammurapi qanunları'nda öz əksini tapmışdır. Həkimin əxlaqi məsuliyyətlərini vurğulayan ilk yazılı mətn isə eramızdan əvvəl V əsrdə qələmə alınmış 'Hippokrat andı'dır. Bu andda həkimin ən mühüm vəzifəsi 'faydalı ol, heç olmasa zərər vermə' prinsipi ilə ifadə edilmişdir. Müəllif tibbi etika ilə bioetika arasındakı fərqi izah edir: tibbi etika insan həyatı və sağlamlığı baxımından etik araşdırma aparırsa, bioetika biotibblə bağlıdır və daha geniş əhatə dairəsinə malikdir. Gen texnologiyası, klonlaşdırma, evtanaziya, abort və digər elmi inkişafların nəticələri bioetikanın tədqiqat sahəsinə aiddir. Bioetikanın formalaşması XX əsrdə Qərbdə baş verən elmi nailiyyətlər və ictimai quruluşla sıx bağlıdır. Ənənəvi tibb etikasına hakim olan paternalist (ata-övlad münasibətinə bənzər) yanaşma fərdin azadlığını məhdudlaşdırır və həkimi xəstə üçün ən yaxşı olanı etməyə məcbur edirdi. Lakin bu yanaşma XXI əsrdə insanları tibbi eksperimentlər qarşısında qoruya bilməmişdir. İkinci Dünya Müharibəsi illərində faşistlər tərəfindən aparılan qeyri-insani təcrübələr paternalist yanaşmanın tənəzzülünə və müasir bioetikanın prinsiplərinin bərqərar olmasına səbəb olmuşdur. Beləliklə, bioetika fərdin hüquqlarını və azad seçimlərini qorumaq üçün zəruri bir elm kimi ortaya çıxmışdır.

1. BİOETİKA ELMİNİN QISA İNKİŞAF TARİXİ: Bu yarımfəsildə bioetika elminin yaranmasına təkan verən tarixi hadisələr və mütəfəkkirlərin ideyaları ətraflı şəkildə araşdırılır. Müəllif bioetika sözünün etimologiyasını (yunan dilində 'bios' - həyat və 'ethike' - etika) izah edir. Termin ilk dəfə 1927-ci ildə protestant ilahiyyatçı Fritz Yahr tərəfindən istifadə edilmişdir. Yahr, Kantın 'kateqorik imperativləri' əsasında 'bioetik əmr' konsepsiyasını yaratmış və bunun bütün canlılara (heyvan və bitkilərə) şamil edilməli olduğunu müdafiə etmişdir. Lakin onun ideyaları 1970-ci ilə qədər unudulmuşdur. Müasir bioetikanın atası sayılan amerikalı biokimyaçı Van Rensselaer Potter 1970-ci ildə 'Bioethics: The Science of Survival' adlı əsərində bioetikanı biologiya ilə insani dəyərlərin vəhdəti, 'həyatda qalmaq elmi' kimi təqdim etmişdir. Bioetikanın inkişafında tarixi məhkəmələr və qalmaqallar ciddi rol oynamışdır. 1947-ci il Nürnberq məhkəməsi faşist həkimləri mühakimə edərək, tarixdə ilk dəfə 'məlumatlı razılıq' prinsipini tibbi müdaxilənin əsas şərti kimi qəbul etmişdir. Bu qərar fərdin öz bədəni üzərindəki hüquqlarını genişləndirmiş və muxtariyyət prinsipinin əsasını qoymuşdur. Həmçinin, ABŞ-da 40 ol davam edən və 600 qaradərili üzərində aparılan gizli sifilis tədqiqatları (Tuskegee hadisəsi) ifşa olunduqdan sonra bioetika komissiyalarının yaradılması labüd olmuşdur. Digər mühüm hadisə Karen Qvinlan işidir. 1975-ci ildə komaya girən Karenin ailəsi onun cihazlardan ayrılmasını tələb etmiş, lakin xəstəxana rədd etmişdir. Məhkəmə qərarı ilə cihazdan ayrılan Karen daha 9 il komada yaşamışdır. Bu hadisə evtanaziya və ölüm hüququ ilə bağlı müzakirələri alovlandırmışdır. Müəllif qeyd edir ki, bioetikanın dünyəvi bir elm kimi formalaşması fərqli mədəniyyətlərə malik cəmiyyətlərdə etik qərarlar verəcək universal bir orqanın yaradılması zərurətindən doğmuşdur.

2. BİOETİKA ELMİNİN ƏSAS PRİNSİPLƏRİ: Bu yarımfəsildə bioetikanın fundamental prinsipləri təhlil olunur. Bioetikanın iki əsas xüsusiyyəti var: tətbiqi əxlaq (applied ethics) sahəsi olması və müəyyən istiqamətləndirici prinsiplərə malik olması. 1978-ci ildə ABŞ-da hazırlanan Belmont Hesabatında üç əsas prinsip — 'şəxsi muxtariyyətə hörmət', 'faydalı olmaq' və 'ədalət' müəyyən edilmişdir. Sonradan Tom Buçamp və Ceyms Çildres 'Biotibbi etikanın əsasları' kitabında bu siyahıya 'zərər vurmamaq' prinsipini də əlavə etmişlər. Beləliklə, müasir bioetika dörd prinsipə əsaslanır. Birinci prinsip — 'zərər vurmamaq' Hippokrat ənənəsinə söykənir və 'faydalı olmaq'dan daha vacib sayılır. Bu prinsip müasir tibbdəki 'ikiqat təsir nəzəriyyəsi'nə qarşı çıxaraq, böyük bir fayda naminə kiçik də olsa fərdi zərərə yol verilməməsini tələb edir. İkinci prinsip — 'faydalı olmaq' həkimdən xəstənin xeyrinə fəaliyyət göstərməyi tələb edir, lakin paternalizmə yol verməmək üçün bu prinsip mütləq 'məlumatlı razılıq'la əsaslandırılmalıdır. Üçüncü prinsip — 'muxtariyyətə hörmət' fərdin öz taleyini və bədəni ilə bağlı qərarları sərbəst şəkildə müəyyən etmə hüququdur. Çoxmillətli və multikultural cəmiyyətlərə keçidlə birlikdə vahid mənəvi normaların itməsi nəticəsində 'muxtariyyətə hörmət' prinsipinin digər prinsipləri necə üstələdiyi göstərilir. Məlumatlı razılıq fərdə sərbəst iradəsini ifadə etmək azadlığı verir və onun ləyaqətini qoruyur. Dördüncü prinsip — 'ədalət' tibbi qaynaqların xəstələr arasında bərabər və düzgün bölünməsini tənzimləyir. Qaynaqların məhdud olduğu hallarda kimə prioritet verilməsi mühüm sualdır. Con Roulsun ədalət nəzəriyyəsinə görə, sosial bərabərsizliyi aradan qaldırmaq üçün 'ən az üstünlüyə sahib olanın ən çox faydalanması' prinsipi ilə hərəkət etmək lazımdır. Məsələn, müalicə zamanı prioritetin yaşlı xəstədənsə, daha az yaşamaq şansı olmuş gənc xəstəyə verilməsi bu nəzəriyyə ilə əsaslandırılır.

İKİNCİ FƏSİL: BİOETİK DİLEMMALARA İSLAMİ YANAŞMA: Bu fəsil kitabın ən mühüm hissəsidir və müasir bioetik problemlərə İslam hüququ (fiqh) çərçivəsində yanaşmanı təhlil edir. Müəllif qeyd edir ki, İslami baxış bütövlükdə iki əsas qismə bölünür: insanın öz bədəni üzərindəki imtiyaz hüququ və insanın öz bədəninə qarşı məsuliyyəti. Bu iki prinsip kontekstində orqanların bağışlanması, satışı, evtanaziya, süni mayalanma, kök hüceyrə, abort, klonlaşdırma və süni intellekt məsələləri təhlil edilir. Müəllif vurğulayır ki, İslam hüququ dünyəvi bioetikadan fərqli olaraq, doğru-yanlış qərarlarını tamamilə insan ağlının ixtiyarına buraxmır, eyni zamanda vəhyin (Quran və sünnənin) hökmlərinə əsaslanır. Vəhy mətnlərində birbaşa hökmü olmayan yeni yaranmış məsələlər və suallar fiqh elminin aydın şəkildə müəyyən edilmiş metodologiyası, yəni 'ictihad' vasitəsilə həll edilir. Fiqh elmi fərdə və cəmiyyətə dəyə biləcək çoxyönlü fayda və ziyanın müqayisəli analizini (məsləhət-məfsədət tarazlığını) təmin edir. Qərbmərkəzli bioetika insan muxtariyyətinə mütləq imtiyaz verdiyi halda, İslam hüququ məsuliyyətə əhəmiyyət verən muxtariyyət anlayışını əsas götürür və insanın öz bədəni ilə bağlı seçimlərini müəyyən çərçivədə məhdudlaşdırır. İnsanın bədəni dünyəvi bioetikaya görə onun fərdi mülkiyyəti sayıldığı halda, İslamda bədən Allaha məxsusdur və insana əmanət verilmişdir. Bu fəsildə müəllif müasir tibbi texnologiyaların insan fitrətini və nəsli qorumaq prinsipləri ilə necə uzlaşdırıldığını fərqli İslam məzhəblərinin baxış bucaqları ilə nümayiş etdirir.

1. ORQAN TRANSPLANTASİYASI: Bu yarımfəsildə orqan transplantasiyasının tarixi, tibbi və dini-hüquqi tərəfləri ətraflı şəkildə şərh olunur. Orqan köçürülməsi ideyası qədim Misir və Hindistandan bəri mövcuddur. İslam aləmində də heyvan sümüklərinin insana köçürülməsi və avto-transplantasiya (şəxsin öz bədənindən özünə köçürmə) fiqh kitablarında geniş müzakirə edilmişdir. XIX-XX əsrlərdə anesteziya və antiseptik cərrahiyyənin inkişafı, həmçinin Aleksis Karrelin damar anastomozu kəşfləri orqan transplantasiyasını real müalicə üsuluna çevirmişdir. Müəllif qeyd edir ki, orqan donorluğu ilə bağlı Avropada müxtəlif modellər (məlumatlı razılıq, ehtimal edilən razılıq və ailəni razı salma modelləri) mövcuddur. Dini cəhətdən yəhudilik və xristianlıq ümumilikdə 'həyatı xilas etmək' naminə orqan donorluğuna müsbət yanaşırlar, lakin bəzi ortodoks qruplar və Yahova Şahidləri müəyyən məhdudiyyətlər (məsələn, qanköçürmə qadağası) qoyurlar. İslam fiqhində isə iki əsas yanaşma var. Birinci yanaşmaya görə (məsələn, Hindistan Fiqh Akademiyası və Şeyx Səravi), insan bədəninin mülkiyyəti Allaha məxsus olduğu üçün şəxsin öz bədənini bağışlamaq hüququ yoxdur. İkinci və daha geniş yayılmış yanaşmaya görə isə (məsələn, Misir müftüsü Həsən Məmun və Şeyx Tantavi), bədən əmanət olsa da, Allah insan həyatını qorumağı ən üstün məsləhət hesab etmişdir. Bu səbəbdən, 'zərurət haramları mübah edər' prinsipinə əsasən, dirinin mənfəəti ölünün bədənini qorumaqdan üstün tutulur və orqan köçürülməsinə icazə verilir. Orqan satışına gəldikdə, İslam hüququ bədənin kommersiya obyektinə çevrilməsini insan ləyaqətinə zidd saydığı üçün qadağan edir. Bununla belə, İrandakı Cəfəri fəqihləri süd anasına verilən ödüniş prinsipinə əsaslanaraq, ehtiyac halında orqan satışına şəxsi kompensasiya və dövlət tərəfindən hədiyyə şəklində icazə vermişlər. Səudiyyə Ərəbistanında da qohum olmayanlar arasında orqan köçürülməsi zamanı donora ödənilən məbləğ dövlət tərəfindən təzminat statusu almışdır.

2. EVTANAZİYA: Bu yarımfəsildə evtanaziya anlayışı, onun təsnifatı və müxtəlif hüquqi sistemlərdəki statusu təhlil edilir. Yunanca 'yaxşı/gözəl ölüm' demək olan evtanaziya, tibbi baxımdan müalicəsi mümkün olmayan bir xəstənin əzabdan xilas olmaq üçün ölməyi seçməsi və həkimdən kömək istəməsidir. Evtanaziya fəaliyyət formasına görə 'aktiv' (həkim tərəfindən ölümcül dozada iynə vurulması) və 'passiv' (yaşamı dəstəkləyən müalicənin dayandırılması) növlərinə bölünür. Pasiyentin razılığı baxımından isə 'könüllü', 'qeyri-iradi' (məsələn, komada olanlar və ya əqli mühakimə qabiliyyəti olmayan uşaqlar üçün) və 'məcburi' (xəstənin iradəsinə zidd olaraq) evtanaziya növləri mövcuddur. Dünyəvi Qərb bioetikasında 'həyat keyfiyyəti' ön planda tutulur və insanın ağrısız ölüm seçimi onun şəxsi muxtariyyətinin tərkib hissəsi kimi müdafiə olunur. Belçika və Hollandiya kimi ölkələrdə könüllü evtanaziya leqallaşdırılmışdır. Halbuki İslamın evtanaziyaya münasibəti tamamilə mənfidir. İslam hüququna görə, insan öz canının sahibi deyil, onun qoruyucusudur. Həyat Allahın əmanətidir və ona yalnız Yaradan son verə bilər. Müəllif döyüşdə ağır yaralanan və ağrıya dözməyib intihar edən səhabə haqqındakı hədisi nümunə gətirir; Peyğəmbər (s) onun cəhənnəmlik olduğunu bildirmişdir. Bu, səbəb nə olursa olsun, insanın öz həyatına son verməsinin və ya buna icazə verməsinin haram olduğunu göstərir. Zəhər içərək intihar etməyi qadağan edən hədislər aktiv evtanaziyanı (ölümcül zəhərli iynə tətbiqini) da əhatə edir. İslam inancına görə, dünya həyatı bir imtahandır, xəstəlik və iztirablar isə günahların təmizlənməsi və kəffarəsi kimi qəbul edilir. Şəfanı verən yalnız Allahdır, həkim və dərmanlar isə sadəcə vəsilədir. Bu səbəbdən, müsəlman şəxs əsla ümidini kəsməməli və Yaradandan xeyirli olanı diləməlidir.

3. KÖK HUCEYRƏ TƏDQİQATLARI VƏ SÜNİ MAYALANMA: Bu yarımfəsildə kök hüceyrə araşdırmaları və süni mayalanmanın hüquqi-əxlaqi tərəfləri araşdırılır. Hər iki prosesin mərkəzində insan rüşeymi (embrionu) dayanır. Rüşeymin statusu ilə bağlı dünyada üç əsas fəlsəfi yanaşma mövcuddur. Birinci yanaşmaya görə (əsasən katolik inancı), insan həyatı döllənmə anından başlayır, rüşeym bənzərsiz bir fərddir və onun məhv edildiyi hər hansı tədqiqat cinayətdir. İkinci yanaşmaya görə, rüşeym bədəndəki adi bir hüceyrə statusundadır, onun mülkiyyət hüququ şəxsə aiddir və onunla istənilən əməliyyat aparıla bilər. Üçüncü yanaşma isə rüşeymin insanın başlanğıc mərhələsi olduğunu və ona hörmət edilməli olduğunu müdafiə edir. İslam fəqihlərinə görə, insan həyatı rüşeymin ananın rəhminə yerləşməsi (implantasiya) ilə başlayır. Bu mərhələyə qədər olan rüşeym müstəqil fərd sayılmır və yaşaması mümkün deyil. Buna görə də İslam hüquqşünasları süni mayalanma zamanı artıq qalan rüşeymlərdən müalicə və elmi tədqiqat məqsədilə kök hüceyrə alınmasına icazə vermişlər. Süni mayalanma prosesində isə nəsəbin (nəslin) təmizliyi və qorunması ən mühüm şərtdir. Sünni məzhəb fəqihləri zina şübhəsinin qarşısını almaq və nəsəb qarışığına yol verməmək üçün yalnız ər-arvadın hüceyrələrindən istifadəni caiz sayır, üçüncü şəxslərin (donorların) iştirakını isə qəti şəkildə qadağan edirlər. Bunun əksinə olaraq, İranda qəbul edilmiş xüsusi qanunla, sonsuz cütlüklərə kənar rüşeym donorluğuna icazə verilir. Bu prosesdə uşağın nəsəbi rüşeym donoruna bağlanır, lakin böyüdülməsi məsuliyyəti cütlüyə verilir. Doğan qadın ilə uşaq arasındakı məhrəmlik problemi isə İslamdakı 'süd analığı' prinsipi ilə həll edilir, çünki doğan ana həm də süd anası sayılır.

4. ABORT: Bu yarımfəsildə abortun (hamiləliyin süni şəkildə dayandırılması) tibbi, sosial və müxtəlif İslam məzhəbləri tərəfindən necə tənzimləndiyi müzakirə edilir. Abort, arzuolunmaz hamiləlik, sosial-iqtisadi çətinliklər, ananın sağlamlığı və ya dölün qüsurlu olması kimi müxtəlif səbəblərdən tətbiq edilir. İslam dininə görə, cəninə ruhun üfürülməsi onun insan statusu qazanmasının əsasıdır. Ruhun nə vaxt üfürülməsi barədə fəqihlər arasında fikir ayrılığı var. Əksər alimlər hədislərə əsaslanaraq bu müddətin 120 gün (bəziləri isə 40 gün) olduğunu qeyd edirlər. Hənəfi məzhəbinə görə, cəninin orqanları formalaşdıqdan sonra abort etmək olmaz. Bəzi hənəfi fəqihlərin fikrincə, orqanlar formalaşana qədər (120 günə qədər) abort caizdir, çünki bu müddətdə hələ ruh üfürülməmişdir. Malikilər isə mayalanmış yumurtanın rəhmə yerləşməsindən sonra abortu tamamilə qadağan edirlər, yalnız bəzi fəqihlər 40 günə qədər məkruh olaraq icazə verirlər. Şafiilərə görə, ruhun 40-cı gündə üfürüldüyü barədə hədisə əsasən, bu müddətdən sonra abort qadağandır, lakin anaya zərər vurulduqda icazə verilir. Əbu Hamid əl-Qəzzali qeyd edir ki, cəninin ana bətnində qaldığı günlərin sayı artdıqca abortun haramlıq dərəcəsi və günahı da artır. Hənbəli alimləri də hamiləliyin ilk 40 günündə ruh üfürülənə qədər aborta icazə verirlər, lakin bütün mərhələlərdə bunu haram sayan hənbəli fəqihləri də var. Çağdaş alimlərdən Yusif əl-Qardavi sperma ilə yumurtanın birləşməsindən etibarən həyatın başladığını və abortun haram olduğunu müdafiə edir. Beləliklə, İslam hüququnda yalnız ananın həyatını xilas etmək zərurəti olduqda və ya tibbi olaraq ciddi qüsurlar sübut edildikdə aborta müəyyən şərtlər daxilində icazə verilir.

5. KLONLAŞDIRMA: Bu yarımfəsildə klonlaşdırma anlayışı, onun növləri, tibbi tətbiqləri və doğurduğu etik-dini problemlər araşdırılır. Yunan dilində 'budaq', 'gövdə' mənasını verən klon, tək hüceyrədən aseksual yolla əmələ gələn orqanizmlər birliyidir. Klonlaşdırma texnologiyası 1973-cü ildə genlərin bakteriyalara köçürülməsi ilə başlamış və 1997-ci ildə ilk klonlaşdırılmış 'Dolli' qoyunu ilə geniş şəkildə tanınmışdır. Klonlaşdırma iki əsas sahədə tətbiq edilir: kənd təsərrüfatı (heyvandarlıqda məhsuldarlığın artırılması, nəsli kəsilən növlərin qorunması) və tibbi-terapevtik sahə (xəstəliklərin müalicəsi üçün kök hüceyrə və orqanların əldə edilməsi). İnsanın reproduktiv klonlaşdırılması isə böyük etik və sosial fəsadlar doğurur. Müəllif qeyd edir ki, klonlaşdırma insanın emosional, psixoloji və sosial əlaqələrini pozur. Məsələn, atadan klonlanan uşaq fiziki olaraq onun eynisi olacaq, bu isə anada psixoloji gərginlik və ailə daxili qısqanclıqlar yarada bilər. Uşaq özünü proqramlaşdırılmış bir varlıq kimi hiss edəcək və fərdi şəxsiyyət böhranı yaşayacaqdır. İslam dinində insan ləyaqəti hər şeydən üstün tutulur. Quranda Adəm övladının şərəfli yaradıldığı və digər məxluqlardan üstün edildiyi vurğulanır. İnsanın fitrəti, əqli, canı, namusu və nəsli qorunmalıdır. Klonlaşdırma nəsəb bütövlüyünü pozduğu, ailə strukturunu dağıtdığı və insanı sadəcə bir obyektə çevirdiyi üçün İslam hüququ tərəfindən reproduktiv olaraq qəti şəkildə qadağan edilmişdir. Lakin yalnız müalicə məqsədli (terapevtik) klonlaşdırmaya və heyvanlar üzərində aparılan elmi tədqiqatlara, məsləhət-məfsədət tarazlığı çərçivəsində müəyyən şərtlərlə icazə verilir.

6. SÜNİ İNTELLEKT BİOETİKA PROBLEMİ KİMİ: Bu yarımfəsildə elmi-texniki tərəqqinin ən son mərhələsi olan süni intellektin bioetika müstəvisində yaratdığı əxlaqi və konseptual çağırışlar təhlil edilir. Yeni texnologiyalar təbiilik və sünilik arasındakı sərhədləri yenidən müəyyən edir, insanın şəxsiyyətini və varlığının mənasını dəyişdirir. Maşın öyrənməsi (machine learning), dərin öyrənmə (deep learning) və təbii dilin işlənməsi kimi alt texnologiyalar tibbi diaqnostika və müalicə prosesində geniş tətbiq olunur. Bu inkişaf 'transhumanizm' ideologiyasının populyarlaşmasına səbəb olmuşdur. Transhumanizm elm və texnologiya vasitəsilə insanın idrak və fiziki imkanlarını artırmağı, uzunömürlülüyə nail olmağı və fövqəlbəşər bir varlıq yaratmağı hədəfləyir. Bu nəzəriyyənin nümayəndələrindən olan Rey Kurzveil təkamülün son mərhələsində texnologiya ilə insan zəkasının birləşərək üstün zəka yaradacağını iddia edir. Lakin bu yanaşma insan şəxsiyyətini alçaldır, onu sadəcə dizayn obyektinə və təcrübə predmetinə çevirir. Müəllif qeyd edir ki, dünyəvi bioetikanın fərdi muxtariyyətə həddindən artıq üstünlük verməsi bu təhlükələrin qarşısını ala bilmir. İslam dini kontekstində isə insan fitrətinin qorunması ən mühüm tələbdir. İslam hüququ dinin, canın, ağlın, nəsəbin və malın qorunmasını (beş əsas məqsəd) təmin edərək insan növünü qoruyur. İnsan fitrətinə zidd olan və dünyadakı nizamı pozan hər hansı müdaxilə Qurani-Kərim tərəfindən mənfi qarşılanır. Məqsədlər qədər o məqsədlərə çatdıran vasitələr də əxlaqi olmalıdır. Bu səbəbdən, süni intellekt və digər elmi texnologiyalar yalnız insan fitrətetinə xidmət etdiyi və onun şərəfini qoruduğu təqdirdə qəbul edilə bilər.

NƏTİCƏ: Nəticə hissəsində əsərin əsas elmi və fəlsəfi qənaətləri yekunlaşdırılır. Müəllif Qərb mərkəzli dünyəvi bioetika prinsiplərinin universal olması iddialarını tənqid edir. YUNESKO-nun 2005-ci il bəyannaməsi kimi sənədlərin əslində Qərbin dünyəvi fonunu əks etdirir və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən 'universal' bioetik kodların müəyyən edilməsi elmi dairələrdə də birmənalı qəbul edilmir. Dünyanın böyük hissəsi hələ də aclıq və ilkin tibbi yardım kimi fundamental problemlərlə mübarizə apardığı üçün dünyəvi universal bioetika məfhumu hamı üçün eyni əhəmiyyət daşımır. İslam hüququnun bioetik dilemmalara yanaşması isə daha sistemli və metodolojidir. Qərb bioetikası muxtariyyətə mütləq imtiyaz verdiyi halda, İslam hüququ ictimai məsuliyyətə əsaslanan muxtariyyəti müdafiə edir və fərdi azadlıqları cəmiyyətin mənfəəti naminə məhdudlaşdırır. Dünyəvi bioetikada bədənin mülkiyyəti insana aid edilsə də, İslamda mülkiyyət Allaha məxsusdur və Allahın razılığı insan iradəsindən üstün tutulur. İslam düşüncəsində insan ruh və bədəndən ibarət şərəfli bir varlıqdır və onun sadəcə bir obyektə çevrilməsi yolverilməzdir. Müəllif son dövrdə yaşanan Covid-19 pandemiyasını nümunə gətirərək göstərir ki, Qərbin müdafiə etdiyi mütləq fərdi iradə və muxtariyyət prinsipləri epidemiya şəraitində tətbiq edilən karantin, maska taxmaq və təcrid tədbirləri qarşısında aciz qalmışdır. Ümumi mənafe və insan nəslinin qorunması məqsədilə fərdi azadlıqların məhdudlaşdırılması zərurəti, əslində İslam hüququnun prinsiplərinin nə qədər real, praktik və bəşəriyyət üçün zəruri olduğunu bir daha sübut etmişdir.

ƏLAVƏ: BİOETİKAYA ƏSAS TƏŞKİL EDƏN BEYNƏLXALQ HÜQUQİ MATERİALLAR: Bu bölmədə bioetikanın beynəlxalq hüquqi bazasını təşkil edən mühüm sənədlərin mətnləri, yaranma tarixləri və əsas maddələri təhlil edilir. Birinci sənəd — 1947-ci il Nürnberq Məcəlləsidir. Bu məcəllə faşist həkimlərin İkinci Dünya Müharibəsi zamanı əsirlər üzərində apardıqları eksperimentlərdən sonra yaradılmışdır. Məcəllənin 10 bəndi insanlar üzərində təcrübələrin aparılması üçün mütləq olaraq 'məlumatlı razılıq' prinsipini tələb edir. İkinci sənəd — 1964-cü ildə qəbul edilmiş və sonradan yeddi dəfə düzəliş edilmiş Helsinki Bəyannaməsidir. Bu sənəd klinik tədqiqatlarda riayət edilməli olan tibbi-etik standartları tənzimləyir, insan sağlamlığının elmi tərəqqidən üstün olduğunu bəyan edir və müstəqil etika komitələrinin rolunu müəyyən edir. Üçüncü sənəd — 1976-cı il Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında BMT Paktıdır. Onun yeddinci maddəsi işgəncəni və şəxsin sərbəst razılığı olmadan tibbi-elmi təcrübələrə cəlb edilməsini qadağan edir. Dördüncü sənəd — 1977-ci il Havay Bəyannaməsidir ki, bu da psixiatrik tədqiqat və müalicələrdə xəstənin razılığı və məhrəmiyyətini qoruyan etik kodları müəyyən edir. Beşinci sənəd — 1997-ci il Avropa Şurasının İnsan Hüquqları və Biotib (Oviedo) Konvensiyasıdır. Bu, bioetikanın əsas problemlərinə dair ilk məcburi beynəlxalq müqavilədir. Onun 15, 16, 17 və 18-ci maddələri subyektlərin qorunmasını və yalnız tədqiqat məqsədilə insan embrionlarının yaradılmasının qadağan olunmasını tələb edir. Altıncı sənəd — 1997-ci il YUNESKO-nun İnsan Genomu və Hüquqları üzrə Ümumdünya Bəyannaməsidir. Sənəd insan genomu ilə bağlı tədqiqatların insan hüquqlarından üstün olmadığını vurğulayır və insanın reproduktiv klonlaşdırılmasını qəti şəkildə qadağan edir.

BİBLİOQRAFİYA: Biblioqrafiya bölməsində əsərin hazırlanmasında müəllif tərəfindən istifadə olunmuş olduqca zəngin, çoxşaxəli və mötəbər ədəbiyyat siyahısı ətraflı şəkildə təqdim edilir. Siyahıya müxtəlif dillərdə (Azərbaycan, türk, ingilis, rus, ərəb və alman dillərində) nəşr olunmuş yüzlərlə elmi mənbə daxildir. Müəllif mövzunun həm dünyəvi elmi, həm də dini-fəlsəfi tərəflərini dərindən araşdırmaq üçün hər iki sahəyə aid fundamental ədəbiyyatdan geniş istifadə etmişdir. Siyahıda dünyəvi bioetika elminin əsasını qoyan mütəfəkkirlərin (Van Rensselaer Potter, Tom Beauchamp, Ceyms Çildres, Fritz Yahr, Albert Jonsen, H. Tristram Engelhardt, Yurgen Habermas) klassik əsərləri və müasir beynəlxalq elmi məqalələr xüsusi yer tutur. Eyni zamanda, beynəlxalq təşkilatların (BMT, YUNESKO, Avropa Şurası, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı) rəsmi hesabatları, bəyannamələri və hüquqi sənədlərinin mətnlərinə istinadlar verilmişdir. Dini-hüquqi (fiqhi) təhlili təmin etmək üçün müəllif İslam hüququnun ən mötəbər klassik mənbələrinə (məsələn, İbn Qudamənin 'əl-Muğni', İbnü-l-Hümamın 'Şərhu Fəthi-l-Qədir', Nəvəvinin 'əl-Məcmu' əsərləri) və müasir İslam hüquqşünaslarının (Əbdülkərim Zeydan, Yusif əl-Qardavi, Mahmud Şəltut, Fazlur Rahman) tədqiqatlarına istinad etmişdir. Həmçinin, fərqli İslam ölkələrinin (Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, İran) fətva topluları, beynəlxalq fiqh akademiyalarının qərarları və hüquqi akları biblioqrafiyada öz əksini tapmışdır. Siyahı əlifba sırası ilə tərtib olunmuşdur. Bu zəngin biblioqrafik baza kitabın elmi sanbalını, mövzunun fəlsəfi, hüquqi və dini aspektdən nə dərəcədə dərindən araşdırıldığını parlaq şəkildə nümayiş etdirir.