Page: 1 / 1
Ушбу китоб IX асрда яшаб ўтган буюк аллома Абу Зайд ал-Балхийнинг "Масалиҳ ал-абдан ва ал-анфус" (Вужуд ва руҳлар озуқаси) қўлёзмасининг психологик қисмига бағишланган. Асар замонавий когнитив хулқ-атвор терапиясининг асосларини ўзида мужассам этган бўлиб, унда инсоннинг руҳий саломатлиги, жисмоний ва психологик ҳолатларнинг ўзаро боғлиқлиги таҳлил қилинади. Китобда руҳий касалликлар ва бузилишлар, жумладан, стресс, қўрқув, ваҳима, ғазаб, депрессия (қайғу) ва васваса каби ҳолатларни даволаш ва уларнинг олдини олиш усуллари баён этилган. Муаллиф Малик Бадри ушбу тарихий асарни инглиз тилига таржима қилиб, замонавий психотерапия нуқтаи назаридан изоҳлаб берган. Китоб кенг китобхонлар оммаси учун мўлжалланган бўлиб, унда қадимий тиббий қарашлар ва замонавий психологик усуллар муқояса қилинади. Руҳиятни соғлом сақлаш, фикрлашни ўзгартириш ва ички мулоқотни бошқариш орқали психологик мувозанатга эришиш йўллари батафсил кўрсатиб ўтилган. Ушбу китоб инсоният тарихида психосоматика ва когнитив терапиянинг илк кашшофларидан бири ислом оламида яшаб ўтганини исботловчи муҳим манба ҳисобланади.
Сўзбоши: Ушбу бўлимда Абу Зайд ал-Балхийнинг қўлёзмаси Истанбулнинг Аё София кутубхонасида сақланиши, унинг илмий қиймати ва инсоният тарихида тутган ўрни ҳақида сўз боради. Ал-Балхий ўз давридан асрлар илгарилаб кетиб, психосоматик тиббиёт ва когнитив терапия ғояларини илгари сургани таъкидланади.
Миннатдорчилик: Муаллиф Малик Бадри қўлёзма устида ишлаш, уни тадқиқ этиш ва таржима қилиш жараёнида ёрдам берган профессорларга, халқаро исломий институтларга ўз миннатдорчилигини билдиради. Малайзия ва Судандаги олий ўқув юртлари, илмий ҳамкорлар ва маслаҳатчиларнинг ушбу китоб устида олиб борилган ишларни якунлашдаги алоҳида ҳиссаси илиқ сўзлар билан эътироф этилган.
Абу Зайд ал-Балхий ким бўлган?: Бу бўлимда ал-Балхийнинг батафсил таржимаи ҳоли, илмий изланишлари ва серқирра ижоди ҳақида кенг маълумот берилади. Унинг география, илоҳиёт, астрономия ва тиббиёт каби кўплаб соҳаларда ёзган олтмишдан ортиқ асарлари тилга олинади. Олимнинг психологик тиббиётга қўшган беқиёс ҳиссаси ва унинг ўз-ўзини кузатишга асосланган шахсиятининг афзалликлари таҳлил қилинади.
Кириш (Фуат Сезгин): Профессор Фуат Сезгин томонидан ёзилган ушбу кириш қисмида ал-Балхий қўлёзмасининг Истанбул кутубхонасидан топилиши тарихи ва ушбу асарнинг жаҳон тиббиёт тарихидаги аҳамияти баҳоланади. Муаллиф олимнинг тана ва руҳ уйғунлигига асосланган тиббий усулларини, икки алоҳида қўлёзма нусхасининг тарихий хусусиятларини ва улар устида олиб борилган ишларни баён этади.
Таржимон хулосаси (Малик Бадри): Малик Бадри томонидан тайёрланган ушбу бўлимда ал-Балхийнинг психологик қарашлари замонавий психотерапия ва психиатрия атамалари билан қиёсланади. Унда психоз ва невроз ўртасидаги фарқлар, депрессиянинг эндоген ҳамда реактив турлари ва когнитив усуллар тизимли равишда таҳлил қилинади. Таржимон олимнинг замонавий когнитив терапиянинг кашшофи эканини илмий далиллар билан кўрсатиб беради.
Ал-Балхийнинг муқаддимаси: Ал-Балхийнинг ўз қўлёзмаси учун ёзган асл муқаддимасида асарнинг иккинчи қисми бўлган "Руҳ озуқаси"нинг умумий тузилиши ва асосий мақсади баён этилади. Унда китобнинг саккизта бобга бўлиниши, ҳар бир бобнинг қисқача мазмуни ва инсон руҳиятини касалликлардан асраш, соғлиғини тиклаш ва турли салбий ҳолатлардан халос этиш зарурияти қисқача тушунтирилади.
I Боб: Руҳ озуқасини тарғиб қилиш: Биринчи бобда инсон табиати тана ва руҳдан иборат эканлиги, руҳий саломатлик жисмоний соғлиқдан кам эмаслиги таъкидланади. Муаллиф психологик аломатларнинг инсон ҳаётида тез-тез учрашини ва уларни даволашнинг ўзига хос жисмоний бўлмаган усулларини кўрсатади. Ушбу бўлимда руҳий соғлиқни тиклашга бўлган катта ижтимоий ва тиббий эҳтиёж батафсил очиб берилган.
II Боб: Психологик саломатликни таъминлаш: Иккинчи бобда руҳий соғлиқни тинч ва мувозанатли сақлашнинг ташқи ва ички усуллари батафсил баён этилади. Инсоннинг ташқи салбий таъсирлардан, яъни эшитган ва кўрган зарарли нарсалардан ўзини ҳимоя қилиши, ички фикрлашни тўғри йўналтириши ҳамда ҳаёт қийинчиликларига тоқат қилишни босқичма-босқич ўрганиши орқали соғлом руҳиятни асраш йўллари ва усуллари кўрсатилади.
III Боб: Психологик саломатликни қайта тиклаш: Учинчи бобда руҳий мувозанат бузилганда ва касаллик юзага келганда уни қайта тиклаш чоралари муҳокама қилинади. Муаллиф ички ижобий фикрлашни шакллантириш ва ташқи маслаҳатчилар, яъни доно кишилар ҳамда яқинларнинг ёрдамидан фойдаланиш орқали руҳиятни салбий аломатлардан халос этиш усулларини баён қилади. Руҳий тикланишнинг инсон ҳаёти учун муҳим аҳамияти кўрсатилган.
IV Боб: Психологик симптомлар ва хусусиятлар: Тўртинчи бобда инсон руҳиятида учрайдиган тўртта асосий зарарли психологик аломатлар гуруҳи таснифланади. Муаллиф ғазаб ва қаҳр, даҳшат ва қўрқув, кучли қайғу ҳамда депрессия ва ниҳоят васвасаларни батафсил баён қилади. Ушбу симптомларнинг инсон танасига ва юз ифодасига кўрсатадиган салбий таъсири ҳамда уларнинг келиб чиқиш асослари таҳлил қилинади.
V Боб: Ғазабга қарши туриш: Бешинчи бобда ғазабни жиловлашнинг ақлий тактикалари ва амалий усуллари батафсил ёритилган. Муаллиф ғазабнинг тана соғлиғига келтирадиган зарари ҳақида фикр юритиш, кечиримлилик фазилатига амал қилиш, доно маслаҳатчиларнинг ёрдамидан фойдаланиш ва ҳиссий реакцияни кечиктириш орқали ушбу кучли салбий ҳис-туйғудан батамом қутулиш ва руҳий хотиржамликни таъминлаш йўлларини кўрсатиб беради.
VI Боб: Қўрқувни босиш: Олтинчи бобда қўрқув, даҳшат ва ваҳиманинг келиб чиқиш сабаблари ҳамда уларни енгиш усуллари таҳлил қилинади. Муаллиф қўрқув уйғотадиган нарсаларнинг моҳиятини англаш, уларнинг аксарияти зарарсиз эканини тушуниш, қўрқинчли вазиятларга босқичма-босқич рўбарў келиш орқали кўникиш ва инсон ғурурини ишга солиб, ғазаб ёрдамида қўрқувни енгиш стратегияларини батафсил тушунтириб беради.
HVII Боб: Қайғу ва депрессия билан курашиш: Еттинчи бобда қайғу ва депрессиянинг реактив ҳамда эндоген турлари, уларнинг келиб чиқиш сабаблари ва даволаш усуллари кўрсатилади. Жисмоний тиббий муолажалар, мусиқа тинглаш, ёқимли суҳбатлардан фойдаланиш, шунингдек, ички когнитив манёврлар, тана соғлиғини устун қўйиш ва дунё ҳаётининг муқаррар қийинчиликларини англаш орқали қайғуни енгиш йўллари тизимли баён этилган.
VIII Боб: Васвасалар ва ички нутқни тўхтатиш: Саккизинчи боб васвасали фикрлар ва ички салбий нутқни тўхтатишга бағишланган. Муаллиф ушбу мураккаб ҳолатга қарши курашишнинг ташқи усулларини (ёлғизликдан қочиш, бекорчиликни бартараф этиш) ва ички когнитив тактикаларини (онгда қарши далиллар шакллантириш, соғлом фикрларни тиклаш) батафсил баён қилади. Илоҳий қонуниятлар ва тиббий даволашнинг аҳамияти ҳам кўрсатиб ўтилган.
Абу Зайд ал-Балхий ким бўлган?: Бу бўлимда ал-Балхийнинг батафсил таржимаи ҳоли, илмий изланишлари ва серқирра ижоди ҳақида кенг маълумот берилади. Унинг география, илоҳиёт, астрономия ва тиббиёт каби кўплаб соҳаларда ёзган олтмишдан ортиқ асарлари тилга олинади. Олимнинг психологик тиббиётга қўшган беқиёс ҳиссаси ва унинг ўз-ўзини кузатишга асосланган шахсиятининг афзалликлари таҳлил қилинади.
Кириш (Фуат Сезгин): Профессор Фуат Сезгин томонидан ёзилган ушбу кириш қисмида ал-Балхий қўлёзмасининг Истанбул кутубхонасидан топилиши тарихи ва ушбу асарнинг жаҳон тиббиёт тарихидаги аҳамияти баҳоланади. Муаллиф олимнинг тана ва руҳ уйғунлигига асосланган тиббий усулларини, икки алоҳида қўлёзма нусхасининг тарихий хусусиятларини ва улар устида олиб борилган ишларни баён этади.
Таржимон хулосаси (Малик Бадри): Малик Бадри томонидан тайёрланган ушбу бўлимда ал-Балхийнинг психологик қарашлари замонавий психотерапия ва психиатрия атамалари билан қиёсланади. Унда психоз ва невроз ўртасидаги фарқлар, депрессиянинг эндоген ҳамда реактив турлари ва когнитив усуллар тизимли равишда таҳлил қилинади. Таржимон олимнинг замонавий когнитив терапиянинг кашшофи эканини илмий далиллар билан кўрсатиб беради.
Ал-Балхийнинг муқаддимаси: Ал-Балхийнинг ўз қўлёзмаси учун ёзган асл муқаддимасида асарнинг иккинчи қисми бўлган "Руҳ озуқаси"нинг умумий тузилиши ва асосий мақсади баён этилади. Унда китобнинг саккизта бобга бўлиниши, ҳар бир бобнинг қисқача мазмуни ва инсон руҳиятини касалликлардан асраш, соғлиғини тиклаш ва турли салбий ҳолатлардан халос этиш зарурияти қисқача тушунтирилади.
I Боб: Руҳ озуқасини тарғиб қилиш: Биринчи бобда инсон табиати тана ва руҳдан иборат эканлиги, руҳий саломатлик жисмоний соғлиқдан кам эмаслиги таъкидланади. Муаллиф психологик аломатларнинг инсон ҳаётида тез-тез учрашини ва уларни даволашнинг ўзига хос жисмоний бўлмаган усулларини кўрсатади. Ушбу бўлимда руҳий соғлиқни тиклашга бўлган катта ижтимоий ва тиббий эҳтиёж батафсил очиб берилган.
II Боб: Психологик саломатликни таъминлаш: Иккинчи бобда руҳий соғлиқни тинч ва мувозанатли сақлашнинг ташқи ва ички усуллари батафсил баён этилади. Инсоннинг ташқи салбий таъсирлардан, яъни эшитган ва кўрган зарарли нарсалардан ўзини ҳимоя қилиши, ички фикрлашни тўғри йўналтириши ҳамда ҳаёт қийинчиликларига тоқат қилишни босқичма-босқич ўрганиши орқали соғлом руҳиятни асраш йўллари ва усуллари кўрсатилади.
III Боб: Психологик саломатликни қайта тиклаш: Учинчи бобда руҳий мувозанат бузилганда ва касаллик юзага келганда уни қайта тиклаш чоралари муҳокама қилинади. Муаллиф ички ижобий фикрлашни шакллантириш ва ташқи маслаҳатчилар, яъни доно кишилар ҳамда яқинларнинг ёрдамидан фойдаланиш орқали руҳиятни салбий аломатлардан халос этиш усулларини баён қилади. Руҳий тикланишнинг инсон ҳаёти учун муҳим аҳамияти кўрсатилган.
IV Боб: Психологик симптомлар ва хусусиятлар: Тўртинчи бобда инсон руҳиятида учрайдиган тўртта асосий зарарли психологик аломатлар гуруҳи таснифланади. Муаллиф ғазаб ва қаҳр, даҳшат ва қўрқув, кучли қайғу ҳамда депрессия ва ниҳоят васвасаларни батафсил баён қилади. Ушбу симптомларнинг инсон танасига ва юз ифодасига кўрсатадиган салбий таъсири ҳамда уларнинг келиб чиқиш асослари таҳлил қилинади.
V Боб: Ғазабга қарши туриш: Бешинчи бобда ғазабни жиловлашнинг ақлий тактикалари ва амалий усуллари батафсил ёритилган. Муаллиф ғазабнинг тана соғлиғига келтирадиган зарари ҳақида фикр юритиш, кечиримлилик фазилатига амал қилиш, доно маслаҳатчиларнинг ёрдамидан фойдаланиш ва ҳиссий реакцияни кечиктириш орқали ушбу кучли салбий ҳис-туйғудан батамом қутулиш ва руҳий хотиржамликни таъминлаш йўлларини кўрсатиб беради.
VI Боб: Қўрқувни босиш: Олтинчи бобда қўрқув, даҳшат ва ваҳиманинг келиб чиқиш сабаблари ҳамда уларни енгиш усуллари таҳлил қилинади. Муаллиф қўрқув уйғотадиган нарсаларнинг моҳиятини англаш, уларнинг аксарияти зарарсиз эканини тушуниш, қўрқинчли вазиятларга босқичма-босқич рўбарў келиш орқали кўникиш ва инсон ғурурини ишга солиб, ғазаб ёрдамида қўрқувни енгиш стратегияларини батафсил тушунтириб беради.
HVII Боб: Қайғу ва депрессия билан курашиш: Еттинчи бобда қайғу ва депрессиянинг реактив ҳамда эндоген турлари, уларнинг келиб чиқиш сабаблари ва даволаш усуллари кўрсатилади. Жисмоний тиббий муолажалар, мусиқа тинглаш, ёқимли суҳбатлардан фойдаланиш, шунингдек, ички когнитив манёврлар, тана соғлиғини устун қўйиш ва дунё ҳаётининг муқаррар қийинчиликларини англаш орқали қайғуни енгиш йўллари тизимли баён этилган.
VIII Боб: Васвасалар ва ички нутқни тўхтатиш: Саккизинчи боб васвасали фикрлар ва ички салбий нутқни тўхтатишга бағишланган. Муаллиф ушбу мураккаб ҳолатга қарши курашишнинг ташқи усулларини (ёлғизликдан қочиш, бекорчиликни бартараф этиш) ва ички когнитив тактикаларини (онгда қарши далиллар шакллантириш, соғлом фикрларни тиклаш) батафсил баён қилади. Илоҳий қонуниятлар ва тиббий даволашнинг аҳамияти ҳам кўрсатиб ўтилган.
Ушбу китоб — Абу Зайд ал-Балхийнинг "Масалиҳ ал-абдан ва ал-анфус" (Вужуд ва руҳлар озуқаси) қўлёзмаси иккинчи қисмининг батафсил тадқиқи, таржимаси ва таҳлили бўлиб, унда ўрта асрлар ислом оламида яшаб ўтган улуғ алломанинг психологик қарашлари ва тиббий усуллари замонавий психотерапия нуқтаи назаридан кўриб чиқилади. Асарнинг асл муаллифи Абу Зайд Аҳмад ибн Саҳл ал-Балхий (милодий 850–934 йиллар) бўлиб, у ўз даврининг қомусий олими, географ ва файласуфи бўлган. Ушбу қўлёзмани топиб, унига жаҳон илм-фанидаги аҳамиятини биринчи бўлиб кашф этган турк олими профессор Фуат Сезгин ҳисобланади. Китобни инглиз тилига таржима қилиб, унга батафсил когнитив ва психологик изоҳлар ёзган муаллиф эса Суданлик таниқли психология профессори Малик Бадридир.
Китоб бир неча муҳим таркибий қисмлардан иборат бўлиб, улар муаллифнинг асосий психологик назариялари ва қўлёзманинг асл матнини изчил равишда очиб беради. Дастлабки қисмларда ал-Балхийнинг ҳаёти, унинг камтар шахсияти ва илмий фаолияти ҳақида сўз боради. Малик Бадри олимнинг ўз-ўзини кузатишга ва таҳлилий фикрлашга асосланган табиати унга IX асрдаёқ психосоматик касалликлар ва руҳий бузилишларни жуда нозик тушуниш ва уларни таснифлаш имконини берганини таъкидлайди. Ал-Балхий инсоният тарихида биринчилардан бўлиб психоз ва невроз фарқини ажратган, депрессияни реактив (ташқи омиллар таъсирида келиб чиқадиган) ва эндоген (ички тана мижози, биокимёвий ўзгаришлар туфайли пайдо бўладиган) турларга бўлган олимдир.
Китобнинг асосий назарий қисмида ал-Балхийнинг психосоматикага оид қарашлари баён қилинган. У инсон тана ва руҳнинг ажралмас уйғунлигидан иборат эканлигини, улар ўртасидаги доимий таъсирни ифодалаш учун арабча "иштибак" (ўзаро боғланиш, чирмашиш) атамасини қўллайди. Олимнинг таъкидлашича, агар тана касал бўлса, нафс ва руҳ ўз когнитив қобилиятларини йўқотади; аксинча, агар руҳ касалланса, у ҳолда тана ҳам жисмоний оғриқлар ва касалликларга дучор бўлади. Шу сабабли, у ўз даври шифокорларини руҳий омилларни эътиборсиз қолдириб, фақат дори-дармон ва жисмоний муолажалар билан чекланганликлари учун қаттиқ танқид қилган.
Китобнинг кейинги бўлимларида ал-Балхийнинг когнитив-хулқ атвор терапияси (CBT) кашшофи эканлиги исботланади. У инсоннинг ҳиссий ҳолати ва руҳий азобларига унинг нотўғри, мантиқсиз фикрлаши сабаб бўлади, деган ғояни илгари суради. Бу қараш ХХ асрда ғарбда Аарон Бек ва Алберт Эллис каби олимлар томонидан ишлаб чиқилган когнитив терапия асосларига тўлиқ мос келади. Ал-Балхий ташвиш, ғазаб ва қайғу каби салбий ҳис-туйғуларни бартараф этиш учун онгда соғлом фикрлар ва қарши далиллар тизимини шакллантиришни таклиф қилади.
Таржима қилинган қўлёзма саккизта бобдан ташкил топган бўлиб, уларнинг ҳар бири руҳий саломатликнинг муайян жиҳатига бағишланган:
- Биринчи бобда руҳ озуқасига бўлган катта эҳтиёж асослаб берилади. Психологик аломатлар инсон ҳаётида жисмоний оғриқлардан кўра тез-тез учраши ва ҳар бир инсон ўз руҳий соғлиғини асраш ҳақида қайғуриши лозимлиги тушунтирилади.
- Иккинчи бобда психологик саломатликни таъминлашнинг ташқи ва ички усуллари кўриб чиқилади. Руҳни ташқи зарарли таъсирлардан ҳимоя қилиш ҳамда ички когнитив тоқатни ривожлантириш орқали руҳий осойишталикни сақлаш йўллари баён этилади.
- Учинчи боб руҳ соғлиғи йўқотилганда уни тиклаш чораларига бағишланган. Муаллиф ички фикрлашни ижобий йўналтириш ва зарур бўлганда ташқи маслаҳатчиларнинг, доно дўстларнинг ёрдамига мурожаат қилиш муҳимлигини таъкидлайди.
- Тўртинчи бобда руҳий бузилишлар ва симптомлар тизимли таснифланади. Буларга ғазаб, даҳшат, қайғу (депрессия) ва васвасалар киради.
- Бешинчи боб ғазабга қарши туриш ва ундан қутулиш усулларини очиб беради. Ғазабнинг танага зарари ҳақида фикрлаш, кечиримлилик фазилати ва ақлий реакцияни кечиктириш тактикалари кўрсатиб ўтилган.
- Олтинчи бобда қўрқув ва ваҳимани енгишнинг амалий усуллари, жумладан, қўрқув объектига аста-секин яқинлашиш (тизимли десенситизация) ва инсон ғурурини ишга солиш орқали қўрқувни енгиш баён этилган.
- Еттинчи бобда қайғу ва депрессияга қарши курашиш стратегиялари таҳлил қилинади. Эндоген депрессия учун жисмоний тиббий даволаш, мусиқа ва ёқимли машғулотлар тавсия этилса, реактив депрессия учун ички ва ташқи когнитив терапия қўлланилади.
- Саккизинчи боб васвасали фикрлар ва ички салбий нутқни тўхтатишга бағишланган бўлиб, унда инсоннинг ёлғизликдан қочиши, бекорчиликдан узоқ бўлиши ва онгида салбий фикрларга қарши мантиқий далиллар тўпламини шакллантириши лозимлиги батафсил кўрсатиб берилган.
Хулоса қилиб айтганда, ушбу китоб ислом тиббиёти ва психологик тафаккурининг энг ноёб дурдоналаридан бири ҳисобланади. У ўқувчига нафақат тарихий маълумотларни тақдим этади, балки кундалик ҳаётда учрайдиган руҳий муаммоларни енгиш, соғлом фикрлашни шакллантириш ва ички хотиржамликка эришишнинг амалий усулларини ўргатади. Жисмоний ва руҳий саломатликнинг бирлиги ҳақидаги ал-Балхий қарашлари бугунги кунда ҳам ўз долзарблигини йўқотмаган.
Китоб бир неча муҳим таркибий қисмлардан иборат бўлиб, улар муаллифнинг асосий психологик назариялари ва қўлёзманинг асл матнини изчил равишда очиб беради. Дастлабки қисмларда ал-Балхийнинг ҳаёти, унинг камтар шахсияти ва илмий фаолияти ҳақида сўз боради. Малик Бадри олимнинг ўз-ўзини кузатишга ва таҳлилий фикрлашга асосланган табиати унга IX асрдаёқ психосоматик касалликлар ва руҳий бузилишларни жуда нозик тушуниш ва уларни таснифлаш имконини берганини таъкидлайди. Ал-Балхий инсоният тарихида биринчилардан бўлиб психоз ва невроз фарқини ажратган, депрессияни реактив (ташқи омиллар таъсирида келиб чиқадиган) ва эндоген (ички тана мижози, биокимёвий ўзгаришлар туфайли пайдо бўладиган) турларга бўлган олимдир.
Китобнинг асосий назарий қисмида ал-Балхийнинг психосоматикага оид қарашлари баён қилинган. У инсон тана ва руҳнинг ажралмас уйғунлигидан иборат эканлигини, улар ўртасидаги доимий таъсирни ифодалаш учун арабча "иштибак" (ўзаро боғланиш, чирмашиш) атамасини қўллайди. Олимнинг таъкидлашича, агар тана касал бўлса, нафс ва руҳ ўз когнитив қобилиятларини йўқотади; аксинча, агар руҳ касалланса, у ҳолда тана ҳам жисмоний оғриқлар ва касалликларга дучор бўлади. Шу сабабли, у ўз даври шифокорларини руҳий омилларни эътиборсиз қолдириб, фақат дори-дармон ва жисмоний муолажалар билан чекланганликлари учун қаттиқ танқид қилган.
Китобнинг кейинги бўлимларида ал-Балхийнинг когнитив-хулқ атвор терапияси (CBT) кашшофи эканлиги исботланади. У инсоннинг ҳиссий ҳолати ва руҳий азобларига унинг нотўғри, мантиқсиз фикрлаши сабаб бўлади, деган ғояни илгари суради. Бу қараш ХХ асрда ғарбда Аарон Бек ва Алберт Эллис каби олимлар томонидан ишлаб чиқилган когнитив терапия асосларига тўлиқ мос келади. Ал-Балхий ташвиш, ғазаб ва қайғу каби салбий ҳис-туйғуларни бартараф этиш учун онгда соғлом фикрлар ва қарши далиллар тизимини шакллантиришни таклиф қилади.
Таржима қилинган қўлёзма саккизта бобдан ташкил топган бўлиб, уларнинг ҳар бири руҳий саломатликнинг муайян жиҳатига бағишланган:
- Биринчи бобда руҳ озуқасига бўлган катта эҳтиёж асослаб берилади. Психологик аломатлар инсон ҳаётида жисмоний оғриқлардан кўра тез-тез учраши ва ҳар бир инсон ўз руҳий соғлиғини асраш ҳақида қайғуриши лозимлиги тушунтирилади.
- Иккинчи бобда психологик саломатликни таъминлашнинг ташқи ва ички усуллари кўриб чиқилади. Руҳни ташқи зарарли таъсирлардан ҳимоя қилиш ҳамда ички когнитив тоқатни ривожлантириш орқали руҳий осойишталикни сақлаш йўллари баён этилади.
- Учинчи боб руҳ соғлиғи йўқотилганда уни тиклаш чораларига бағишланган. Муаллиф ички фикрлашни ижобий йўналтириш ва зарур бўлганда ташқи маслаҳатчиларнинг, доно дўстларнинг ёрдамига мурожаат қилиш муҳимлигини таъкидлайди.
- Тўртинчи бобда руҳий бузилишлар ва симптомлар тизимли таснифланади. Буларга ғазаб, даҳшат, қайғу (депрессия) ва васвасалар киради.
- Бешинчи боб ғазабга қарши туриш ва ундан қутулиш усулларини очиб беради. Ғазабнинг танага зарари ҳақида фикрлаш, кечиримлилик фазилати ва ақлий реакцияни кечиктириш тактикалари кўрсатиб ўтилган.
- Олтинчи бобда қўрқув ва ваҳимани енгишнинг амалий усуллари, жумладан, қўрқув объектига аста-секин яқинлашиш (тизимли десенситизация) ва инсон ғурурини ишга солиш орқали қўрқувни енгиш баён этилган.
- Еттинчи бобда қайғу ва депрессияга қарши курашиш стратегиялари таҳлил қилинади. Эндоген депрессия учун жисмоний тиббий даволаш, мусиқа ва ёқимли машғулотлар тавсия этилса, реактив депрессия учун ички ва ташқи когнитив терапия қўлланилади.
- Саккизинчи боб васвасали фикрлар ва ички салбий нутқни тўхтатишга бағишланган бўлиб, унда инсоннинг ёлғизликдан қочиши, бекорчиликдан узоқ бўлиши ва онгида салбий фикрларга қарши мантиқий далиллар тўпламини шакллантириши лозимлиги батафсил кўрсатиб берилган.
Хулоса қилиб айтганда, ушбу китоб ислом тиббиёти ва психологик тафаккурининг энг ноёб дурдоналаридан бири ҳисобланади. У ўқувчига нафақат тарихий маълумотларни тақдим этади, балки кундалик ҳаётда учрайдиган руҳий муаммоларни енгиш, соғлом фикрлашни шакллантириш ва ички хотиржамликка эришишнинг амалий усулларини ўргатади. Жисмоний ва руҳий саломатликнинг бирлиги ҳақидаги ал-Балхий қарашлари бугунги кунда ҳам ўз долзарблигини йўқотмаган.
Сўзбоши ва Миннатдорчилик: Ушбу бўлимда китобнинг умумий тарихий ва илмий аҳамияти баён қилинган. Туркиянинг Истанбул шаҳри Аё София кутубхонасида сақланаётган "Масāлиҳ ал-Абдāн ва ал-анфус" (Вужуд ва руҳлар озуқаси) қўлёзмаси жаҳон тиббиёт ва психология тарихидаги энг ноёб манбалардан биридир. Асар IX асрда яшаб ўтган қомусий олим Абу Зайд ал-Балхий томонидан ёзилган бўлиб, унинг психологик тиббиётга бағишланган ягона қўлёзмаси ҳисобланади. Китобда ал-Балхий инсон хотиржамлиги учун ҳам руҳан, ҳам жисмонан саломат бўлишнинг муҳимлигини ўз давридан бир неча аср олдинлаб тушуниб етгани кўрсатилади. У замонавий психологиянинг кўплаб диагностика ва терапия усулларини баён қилган. Малик Бадри ушбу асарни инглиз тилига таржима қилиш ва унга шарҳлар ёзиш устида олиб борилган ишларни баён этади. Миннатдорчилик қисмида эса муаллиф ушбу мураккаб илмий лойиҳани амалга оширишда унга яқиндан ёрдам берган олимлар, профессорлар ва ташкилотларга ташаккур билдиради. Эронлик таниқли профессор М. Муҳаққиқ биринчи бўлиб Малик Бадрининг эътиборини ушбу қўлёзмага қаратган ва унга психология тарихи бўйича қимматли маълумотларни берган. 1990-йилларнинг бошларида Куала-Лумпурдаги Халқаро ислом тафаккури ва цивилизацияси институтида (ISTAC) ишлаган пайтида бошланган ушбу тадқиқот кўплаб олимларнинг қизиқишини уйғотган. Профессор Аббос Ҳусайн биринчи бўлиб асарни инглиз тилига таржима қилиш ташаббуси билан чиққан. Шунингдек, араб тилида қўлёзмани таҳлил қилишда яқиндан ҳамкорлик қилган профессор Мустафо Ашвийнинг ҳиссаси алоҳида эътироф этилади. Ушбу лойиҳанинг муваффақиятли якунланишида Малайзия Халқаро Ислом Университети ва Судандаги Аҳфад Аёллар Университети раҳбарларининг, хусусан профессор Гасим Бадрининг кўрсатган амалий ёрдами ва қўллаб-қувватлаши муҳим аҳамият касб этган. Илмий тадқиқот ва таржима ишлари айнан Омдурман шаҳрида, Малик Бадрининг тадқиқотчи профессорлик даврида амалга оширилган ва бу тиббиёт тарихи учун улкан совға бўлган.
Абу Зайд ал-Балхийнинг ҳаёти ва шахсияти: Абу Зайд ал-Балхий ким бўлган деган саволга ушбу бўлимда жуда батафсил ва аниқ тарихий фактлар орқали жавоб берилади. У 235-ҳижрий (849-милодий) йилда ҳозирги Афғонистон ҳудудидаги Балх шаҳрининг Форс провинциясига қарашли Шамиситиян номли кичик бир қишлоқда туғилган. Унинг тўлиқ исми Абу Зайд Аҳмад ибн Саҳл ал-Балхий бўлиб, у бошланғич таълимни ўз отасидан олган. Ал-Балхий ўзининг ёшлигиданоқ илм-фан, адабиёт ва санъат соҳаларида ўзини тарбиялашга қаттиқ интилган. У ўз даврининг илмий методологиясини эгаллаш мақсадида саккиз йил давомида Балхдан Бағдод шаҳрига пиёда борган ва у ерда буюк файласуф Абу Юсуф ал-Киндий каби устозлардан сабоқ олган. Ал-Балхийнинг шахсияти унинг шогирди Абу Муҳаммад ал-Ҳасан ибн ал-Вазирий томонидан таърифланган. Унга кўра, олим ўрта бўйли, қўнғир юзли, кўзлари бир оз бўртиб чиққан ва юзида чечак аломатлари бўлган озғин одам бўлган. У одатда жуда жим ва ўйчан бўлиб, атрофдагиларда уятчан шахс таассуротини уйғотган. Олим ёлғизликни, мулоҳаза юритишни ва илмий изланишларни дабдабали зиёфатлардан ва ижтимоий йиғилишлардан устун қўйган. Шу сабабли у Бағдоддаги ўқишини тугатиб Балхга қайтганидан сўнг, шаҳзода Аҳмад ибн Саҳл ал-Марвазийнинг котиблик лавозимини қабул қилган, аммо вазирлик каби юқори ва сершовқин ижтимоий лавозимни рад этган. Олим география, тиббиёт, илоҳиёт, сиёсат, фалсафа, математика, астрономия ва этика каби соҳаларда олтмишдан ортиқ қимматли китоб ва қўлёзмалар ёзган. У ўзининг география соҳасий тадқиқотлари туфайли "Балхий мактаби" ер харитасини яратиш асосчиси сифатида машҳур бўлса-да, унинг "Масалиҳ ал-абдан ва ал-анфус" асари руҳият ва тана уйғунлигига бағишланган энг ноёб тиббий қўлёзмасидир. Олим 934-йили Балхда вафот этган.
Профессор Фуат Сезгиннинг кириш сўзи ва Китобнинг топилиш тарихи: Германиянинг Франкфурт шаҳридаги Араб-ислом фанлари тарихи институти профессори ва асосчиси Фуат Сезгин томонидан ёзилган ушбу кириш қисми қўлёзманинг илмий аҳамиятини баҳолашга бағишланган. Муаллиф Абу Зайд ал-Балхийни ўз даврининг энг буюк алломаларидан бири деб атайди. Унинг фалсафа, математика, тарих, география ва тиббиётга бағишланган олтмишга яқин асарларидан жуда оз қисми бизгача етиб келган бўлиб, "Масалиҳ ал-абдан ва ал-анфус" улар орасида алоҳида ўрин тутади. Фуат Сезгин ушбу асарнинг иккита ноёб нусхаси Истанбулдаги Аё София кутубхонасида сақланаётганини баён қилади. Улардан биринчиси 3741 рақамли қўлёзма бўлиб, у 884-ҳижрий (1479-милодий) йилда хаттот Шамсиддин ал-Қудсий томонидан кўчирилган. Иккинчиси эса 3740 рақамли қўлёзма бўлиб, у ҳам ҳижрий тўққизинчи асрга тегишлидир. Кириш сўзида ал-Балхийнинг тана ва руҳ уйғунлиги ҳақидаги энг илғор ғоялари таҳлил қилинади. Олим тана касалликка дучор бўлганда бу албатта руҳга таъсир қилишини, ва аксинча, руҳий изтироб ва оғриқлар танада жисмоний касалликларнинг бошланишига олиб келишини таъкидлаган. Фуат Сезгин ушбу асарни тиббиёт ва психотерапияни бирлаштиришга бўлган илк муваффақиятли уриниш сифатида баҳолайди. Ушбу китобнинг нашр этилиши жаҳон тиббиёт тарихидаги кўплаб нотўғри қарашларни тузатишга ва мусулмон олимларининг психология соҳасига қўшган улкан ҳиссасини тан олишга хизмат қилади. Муаллиф Франкфурт институти ходимларининг ушбу қўлёзмани нашр этиш ва кўпайтириш йўлидаги ҳамкорлигини ва уларнинг миннатдорчилигини алоҳида изҳор этади.
Малик Бадрининг тадқиқоти ва таржимон хулосаси: Ушбу бўлимда муаллиф Малик Бадри Абу Зайд ал-Балхийнинг руҳ озуқасига бағишланган қарашларини замонавий психологик тиббиёт нуқтаи назаридан тизимли таҳлил қилади. У ал-Балхийни когнитив психотерапия ва психосоматиканинг ҳақиқий кашшофи деб атайди. Олим ўзининг "Руҳ озуқаси" бўлимида инсон тана ва руҳдан иборат эканлигини ва уларнинг бир-бирига таъсири муқаррарлигини жуда чиройли тарзда тасвирлаб берган. Малик Бадри ушбу асарнинг бугунги кунда стресс, ташвиш ва депрессия каби руҳий муаммолар кучайган бир даврда жуда зарур эканлигини таъкидлайди. Таржимон ал-Балхийнинг руҳий касалликларни таснифлашдаги маҳоратини юқори баҳолайди. Олим руҳий аломатларни тўртта асосий гуруҳга ажратган: қўрқув ва ваҳима, ғазаб ва қаҳр, қайғу ва депрессия ҳамда васвасалар. Малик Бадри ушбу таснифнинг замонавий тиббий таснифлар (масалан, DSM-IV) билан мос келишини кўрсатиб беради. Айниқса, ал-Балхийнинг депрессияни кундалик қайғу, реактив депрессия ва эндоген (сабаби номаълум, ички мижоз бузилиши билан боғлиқ) депрессияга ажратгани жуда катта илмий кашфиётдир. Ушбу бўлимда замонавий ғарб психотерапевтлари, жумладан Аарон Бек ва Алберт Эллиснинг когнитив назариялари ал-Балхий томонидан IX асрдаёқ қўлланилгани исботланади. Олим салбий ҳис-туйғуларни бартараф этиш учун онгда соғлом фикрларни шакллантириш, мантиқсиз ички монологларни тўхтатиш ва тизимли десенситизация усулларидан фойдаланган. Малик Бадри ушбу қўлёзмаи таржимаси жаҳон психология тарихини қайта ёзишга ва ислом уламоларининг илмий меросини лойиқ даражада қадрлашга хизмат қилишини таъкидлайди.
I-III Боблар: Руҳ озуқасига бўлган эҳтиёж ва руҳий саломатликни сақлаш ҳамда тиклаш: Қўлёзманинг дастлабки учта боби инсон руҳиятининг соғломлигини сақлаш ва ушбу мувозанатни қайта тиклашнинг умумий тамойилларига бағишланган. Биринчи бобда ал-Балхий руҳ озуқасини таъминлаш ва уни асрашнинг нақадар зарурлигини очиб беради. Олим инсон табиати тана ва руҳдан ташкил топганлиги сабабли, руҳий соғлиқ жисмоний соғлиқдан кам эмаслигини таъкидлайди. Жисмоний касалликлар (иситма, бош оғриғи) ва руҳий аломатлар (ғазаб, қайғу, қўрқув) ўртасидаги фарқлар баён этилади. Муаллиф руҳий омиллар инсон ҳаётида жисмоний оғриқлардан кўра тез-тез учрашини ва уларни даволашнинг ўзига хос жисмоний бўлмаган усулларини қўллаш зарурлигини исботлайди. Иккинчи бобда руҳий соғлиқни сақлашнинг ташқи ва ички усуллари баён этилади. Жисмоний саломатликни иссиқ ва совуқдан ҳимоя қилиш ҳамда диета орқали сақлаш мумкин бўлганидек, руҳ соғлиғини ҳам ташқи салбий таъсирлардан асраш лозим. Ташқи усул — инсон эшитадиган ва кўрадиган зарарли хабарлардан, қўрқинчли воқеалардан ўзини узоқ тутишидир. Ички усул эса инсоннинг ўз онгини ва қалбини бу дунё ҳаётининг муқаррар қийинчиликларига тоқат қилишга ўргатиши ва босқичма-босқич руҳий чидамлиликни шакллантиришидир. Учинчи бобда руҳий мувозанат бузилганда уни қайта тиклаш чоралари муҳокама қилинади. Ал-Балхий руҳий хасталик юзага келганда икки хил ёндашувни таклиф қилади: ички даволаш ва ташқи даволаш. Ички даволаш инсоннинг ўз руҳида ижобий фикрларни шакллантириши ва салбий аломатларни когнитив равишда зарарсизлантиришидир. Ташқи даволаш эса ташқи ёрдам, яъни доно маслаҳатчилар ва яқинларнинг самимий суҳбатидан фойдаланишни англатади. Олим касал бўлиб қолган одам ўз-ўзига тўғри ташхис қўя олмаслиги сабабли, унга ташқи доно кишиларнинг маслаҳати жуда зарур эканлигини таъкидлайди.
IV-V Боблар: Руҳий симптомлар таснифи ва ғазабга қарши курашиш тактикаси: Тўртинчи ва бешинчи боблар руҳий касалликларнинг таснифи ва улардан энг кенг тарқалгани — ғазабга қарши курашиш стратегияларига бағишланган. Тўртинчи бобда ал-Балхий инсон руҳиятига хос бўлган ўткинчи ҳиссий ҳолатларни батафсил таснифлайди. Олим барча зарарли руҳий аломатларнинг асосида қайғу ва ташвиш ётишини таъкидлайди. У руҳий касалликларни тўртта асосий гуруҳга ажратади: ғазаб ва қаҳр, даҳшат ва қўрқув, кучли қайғу ҳамда депрессия ва ниҳоят васвасалардир. Ушбу аломатларнинг ҳар бири инсон танасига ўзига хос салбий таъсир кўрсатади, масалан, ғазаб қон айланишини кучайтириб, тана ҳароратини оширса, қўрқув қоннинг ички органларга оқишига ва юзнинг сарғайишига сабаб бўлади. Бешинчи боб ғазаб ва қаҳрни бостириш ҳамда уларни йўқотиш усулларига бағишланган. Ал-Балхий ғазабнинг барча инсонларни кундалик ҳаётда энг кўп безовта қиладиган аломат эканлигини таъкидлайди. Ғазаб келганда унга қарши курашишнинг ички ва ташқи тактикалари кўрсатиб ўтилган. Ташқи усул — ғазабланган одам атрофида доно маслаҳатчиларни тутиши ва уларнинг тинчлантирувчи сўзларига ҳамда кечиримлилик ҳақидаги эслатмаларига қулоқ солишидир. Бу раҳм-шафқат сўзлари ғазаб ўтини совуқ сув каби босади. Ички усул эса ақлий манёврлардан иборатдир. Биринчидан, ғазабнинг бошланишидаёқ (у кичик олов каби бўлганда) уни жиловлаш лозим. Иккинчидан, ғазаб туфайли танада юз берадиган салбий бузилишлар ва жисмоний хавфлар ҳақида фикр юритиш керак. Учинчидан, кечиримлилик ва сабр-тоқат каби олий инсоний фазилатларни эслаш ва ғазаб асоратида қилинган ноҳақ жазолардан кейин юзага келадиган айбдорлик ва пушаймонлик туйғулари ҳақида чуқур мулоҳаза юритиш лозим.
VI-VII Боблар: Қўрқувни босиш ва қайғу ҳамда депрессияни даволаш усуллари: Олтинчи ва еттинчи бобларда қўрқув, ваҳима ва қайғу каби кучли ҳиссий касалликларни даволашнинг амалий стратегиялари баён этилган. Олтинчи бобда қўрқув ва даҳшатнинг келиб чиқиш сабаблари таҳлил қилинади. Ал-Балхий қўрқувни енгишнинг бир неча самарали тактикаларини таклиф этади. Биринчидан, инсон қўрқадиган нарсаларининг аксарияти у кутганчалик хавфли эмаслигини ва таҳдидни кутиш туйғуси ҳақиқий воқеликдан кўра даҳшатлироқ бўлишини тушуниши лозим. Олим қўрқинчли нарсаларни совуқ иқлимдаги туманга ўхшатади — унга журъат билан кирилса, у нам ҳаводан бошқа нарса эмаслиги маълум бўлади. Иккинчидан, қўрқувга қарши курашишда инсон ғурури ва мағрурлигидан фойдаланиш, қўрқоқликни заифлик деб билиш ва унга қарши ғазаб туйғусини уйғотиш тавсия этилади. Учинчидан, қўрқинчли вазиятларга босқичма-босқич рўбарў келиш орқали кўникиш (тизимли десенситизация) усули кўрсатилади (масалан, урушга ўрганган аскарлар ёки операция қиладиган шифокорлар мисолида). Еттинчи бобда қайғу ва депрессияга қарши курашиш усуллари ёритилган. Ал-Балхий қайғуни икки турда эканлигини баён қилади: аниқ сабабга эга бўлган қайғу (реактив) ва аниқ сабаби бўлмаган қайғу (эндоген). Сабаби номаълум бўлган қайғу танадаги жисмоний мижознинг бузилиши ва қоннинг нопоклиги туфайли келиб чиқади ва у жисмоний тиббий муолажалар (қонни тозалаш), шунингдек, мусиқа ва ёқимли суҳбатлар орқали даволанади. Аниқ сабабли қайғуни даволаш учун эса когнитив тактикалар таклиф этилади. Инсон ўз танаси ва руҳини севиши, йўқотилган нарса учун соғлиғидан кечиш — бир оз фойда учун ўз капиталини сотишга ўхшаш аҳмоқлик эканини англаши лозим. Шунингдек, дунё ҳаётининг вақтинчалик табиатини тушуниш ва келажакдаги яхши кунларни умид қилиш орқали қайғуни енгиш йўллари кўрсатилган.
VIII Боб: Васвасали фикрлар ва ички салбий нутқни тўхтатишнинг когнитив ва амалий усуллари: Саккизинчи боб китобнинг энг ҳажмли ва мураккаб қисми бўлиб, у васвасали фикрлар ва ички салбий нутқни тўхтатишнинг усулларига бағишланган. Ал-Балхий ушбу аломатни инсон учун энг зарарли ва даволаш учун энг қийин бўлган руҳий бузилиш деб атайди. Васваса касаллиги ортида ирсий темперамент ва танадаги қуруқ мижознинг устунлиги ётиши мумкин. Олим васваса билан курашишнинг ташқи ва ички когнитив тактикалари тизимини ишлаб чиққан. Ташқи усулларга, биринчи навбатда, ёлғизликдан қочиш киради. Ал-Балхий ёлғиз қолиш салбий фикрлар ва зарарли ўз-ўзидан гапиришни кучайтиришини таъкидлайди. Шу сабабли беморга одамлар билан кўпроқ мулоқот қилиш, қизиқарли баҳсларда қатнашиш ва ижтимоий ҳаётга аралашиш тавсия этилади. Иккинчи ташқи усул — бекорчилик ва ишсизликдан қочишдир. Бўш вақт руҳни ички зарарли фаолиятга, яъни васвасали хаёлларга ундайди. Шунинг учун инсон кундалик даромад келтирадиган ишлар билан машғул бўлиши ёки дам олиш вақтида таом, жинсий алоқа, мусиқа ва гўзал манзараларни томоша қилиш каби завқли машғулотлар билан ўзини банд қилиши лозим. Ички усуллар эса когнитив қарши далиллар тўпламини шакллантиришдан иборатдир. Инсон ўз онгида васвасали фикрларга қарши баҳслашувчи айбланувчи каби мантиқий далилларни тайёрлаши ва уларни хотирада сақлаши лозим. Ал-Балхий илоҳий қонуниятлар ҳақида фикр юритишни таклиф қилади. Ер юзида Аллоҳ таоло томонидан хавфсиз ҳаёт йўллари хавфли йўллардан кўра кўпроқ қилиб белгиланганини, жисмонан ва руҳан соғлом бўлганлар сони ногиронлар сонидан анча кўп эканини тушуниш пессимистик фикрларни енгишга ёрдам беради. Бемор ўз хавотирларига қарши соғлом ва оптимистик қарашларни шакллантириши, дори-дармонлар ва шифокор маслаҳатларига риоя қилган ҳолда ушбу аломатдан бутунлай халос бўлиши мумкин.
Профессор Фуат Сезгиннинг кириш сўзи ва Китобнинг топилиш тарихи: Германиянинг Франкфурт шаҳридаги Араб-ислом фанлари тарихи институти профессори ва асосчиси Фуат Сезгин томонидан ёзилган ушбу кириш қисми қўлёзманинг илмий аҳамиятини баҳолашга бағишланган. Муаллиф Абу Зайд ал-Балхийни ўз даврининг энг буюк алломаларидан бири деб атайди. Унинг фалсафа, математика, тарих, география ва тиббиётга бағишланган олтмишга яқин асарларидан жуда оз қисми бизгача етиб келган бўлиб, "Масалиҳ ал-абдан ва ал-анфус" улар орасида алоҳида ўрин тутади. Фуат Сезгин ушбу асарнинг иккита ноёб нусхаси Истанбулдаги Аё София кутубхонасида сақланаётганини баён қилади. Улардан биринчиси 3741 рақамли қўлёзма бўлиб, у 884-ҳижрий (1479-милодий) йилда хаттот Шамсиддин ал-Қудсий томонидан кўчирилган. Иккинчиси эса 3740 рақамли қўлёзма бўлиб, у ҳам ҳижрий тўққизинчи асрга тегишлидир. Кириш сўзида ал-Балхийнинг тана ва руҳ уйғунлиги ҳақидаги энг илғор ғоялари таҳлил қилинади. Олим тана касалликка дучор бўлганда бу албатта руҳга таъсир қилишини, ва аксинча, руҳий изтироб ва оғриқлар танада жисмоний касалликларнинг бошланишига олиб келишини таъкидлаган. Фуат Сезгин ушбу асарни тиббиёт ва психотерапияни бирлаштиришга бўлган илк муваффақиятли уриниш сифатида баҳолайди. Ушбу китобнинг нашр этилиши жаҳон тиббиёт тарихидаги кўплаб нотўғри қарашларни тузатишга ва мусулмон олимларининг психология соҳасига қўшган улкан ҳиссасини тан олишга хизмат қилади. Муаллиф Франкфурт институти ходимларининг ушбу қўлёзмани нашр этиш ва кўпайтириш йўлидаги ҳамкорлигини ва уларнинг миннатдорчилигини алоҳида изҳор этади.
Малик Бадрининг тадқиқоти ва таржимон хулосаси: Ушбу бўлимда муаллиф Малик Бадри Абу Зайд ал-Балхийнинг руҳ озуқасига бағишланган қарашларини замонавий психологик тиббиёт нуқтаи назаридан тизимли таҳлил қилади. У ал-Балхийни когнитив психотерапия ва психосоматиканинг ҳақиқий кашшофи деб атайди. Олим ўзининг "Руҳ озуқаси" бўлимида инсон тана ва руҳдан иборат эканлигини ва уларнинг бир-бирига таъсири муқаррарлигини жуда чиройли тарзда тасвирлаб берган. Малик Бадри ушбу асарнинг бугунги кунда стресс, ташвиш ва депрессия каби руҳий муаммолар кучайган бир даврда жуда зарур эканлигини таъкидлайди. Таржимон ал-Балхийнинг руҳий касалликларни таснифлашдаги маҳоратини юқори баҳолайди. Олим руҳий аломатларни тўртта асосий гуруҳга ажратган: қўрқув ва ваҳима, ғазаб ва қаҳр, қайғу ва депрессия ҳамда васвасалар. Малик Бадри ушбу таснифнинг замонавий тиббий таснифлар (масалан, DSM-IV) билан мос келишини кўрсатиб беради. Айниқса, ал-Балхийнинг депрессияни кундалик қайғу, реактив депрессия ва эндоген (сабаби номаълум, ички мижоз бузилиши билан боғлиқ) депрессияга ажратгани жуда катта илмий кашфиётдир. Ушбу бўлимда замонавий ғарб психотерапевтлари, жумладан Аарон Бек ва Алберт Эллиснинг когнитив назариялари ал-Балхий томонидан IX асрдаёқ қўлланилгани исботланади. Олим салбий ҳис-туйғуларни бартараф этиш учун онгда соғлом фикрларни шакллантириш, мантиқсиз ички монологларни тўхтатиш ва тизимли десенситизация усулларидан фойдаланган. Малик Бадри ушбу қўлёзмаи таржимаси жаҳон психология тарихини қайта ёзишга ва ислом уламоларининг илмий меросини лойиқ даражада қадрлашга хизмат қилишини таъкидлайди.
I-III Боблар: Руҳ озуқасига бўлган эҳтиёж ва руҳий саломатликни сақлаш ҳамда тиклаш: Қўлёзманинг дастлабки учта боби инсон руҳиятининг соғломлигини сақлаш ва ушбу мувозанатни қайта тиклашнинг умумий тамойилларига бағишланган. Биринчи бобда ал-Балхий руҳ озуқасини таъминлаш ва уни асрашнинг нақадар зарурлигини очиб беради. Олим инсон табиати тана ва руҳдан ташкил топганлиги сабабли, руҳий соғлиқ жисмоний соғлиқдан кам эмаслигини таъкидлайди. Жисмоний касалликлар (иситма, бош оғриғи) ва руҳий аломатлар (ғазаб, қайғу, қўрқув) ўртасидаги фарқлар баён этилади. Муаллиф руҳий омиллар инсон ҳаётида жисмоний оғриқлардан кўра тез-тез учрашини ва уларни даволашнинг ўзига хос жисмоний бўлмаган усулларини қўллаш зарурлигини исботлайди. Иккинчи бобда руҳий соғлиқни сақлашнинг ташқи ва ички усуллари баён этилади. Жисмоний саломатликни иссиқ ва совуқдан ҳимоя қилиш ҳамда диета орқали сақлаш мумкин бўлганидек, руҳ соғлиғини ҳам ташқи салбий таъсирлардан асраш лозим. Ташқи усул — инсон эшитадиган ва кўрадиган зарарли хабарлардан, қўрқинчли воқеалардан ўзини узоқ тутишидир. Ички усул эса инсоннинг ўз онгини ва қалбини бу дунё ҳаётининг муқаррар қийинчиликларига тоқат қилишга ўргатиши ва босқичма-босқич руҳий чидамлиликни шакллантиришидир. Учинчи бобда руҳий мувозанат бузилганда уни қайта тиклаш чоралари муҳокама қилинади. Ал-Балхий руҳий хасталик юзага келганда икки хил ёндашувни таклиф қилади: ички даволаш ва ташқи даволаш. Ички даволаш инсоннинг ўз руҳида ижобий фикрларни шакллантириши ва салбий аломатларни когнитив равишда зарарсизлантиришидир. Ташқи даволаш эса ташқи ёрдам, яъни доно маслаҳатчилар ва яқинларнинг самимий суҳбатидан фойдаланишни англатади. Олим касал бўлиб қолган одам ўз-ўзига тўғри ташхис қўя олмаслиги сабабли, унга ташқи доно кишиларнинг маслаҳати жуда зарур эканлигини таъкидлайди.
IV-V Боблар: Руҳий симптомлар таснифи ва ғазабга қарши курашиш тактикаси: Тўртинчи ва бешинчи боблар руҳий касалликларнинг таснифи ва улардан энг кенг тарқалгани — ғазабга қарши курашиш стратегияларига бағишланган. Тўртинчи бобда ал-Балхий инсон руҳиятига хос бўлган ўткинчи ҳиссий ҳолатларни батафсил таснифлайди. Олим барча зарарли руҳий аломатларнинг асосида қайғу ва ташвиш ётишини таъкидлайди. У руҳий касалликларни тўртта асосий гуруҳга ажратади: ғазаб ва қаҳр, даҳшат ва қўрқув, кучли қайғу ҳамда депрессия ва ниҳоят васвасалардир. Ушбу аломатларнинг ҳар бири инсон танасига ўзига хос салбий таъсир кўрсатади, масалан, ғазаб қон айланишини кучайтириб, тана ҳароратини оширса, қўрқув қоннинг ички органларга оқишига ва юзнинг сарғайишига сабаб бўлади. Бешинчи боб ғазаб ва қаҳрни бостириш ҳамда уларни йўқотиш усулларига бағишланган. Ал-Балхий ғазабнинг барча инсонларни кундалик ҳаётда энг кўп безовта қиладиган аломат эканлигини таъкидлайди. Ғазаб келганда унга қарши курашишнинг ички ва ташқи тактикалари кўрсатиб ўтилган. Ташқи усул — ғазабланган одам атрофида доно маслаҳатчиларни тутиши ва уларнинг тинчлантирувчи сўзларига ҳамда кечиримлилик ҳақидаги эслатмаларига қулоқ солишидир. Бу раҳм-шафқат сўзлари ғазаб ўтини совуқ сув каби босади. Ички усул эса ақлий манёврлардан иборатдир. Биринчидан, ғазабнинг бошланишидаёқ (у кичик олов каби бўлганда) уни жиловлаш лозим. Иккинчидан, ғазаб туфайли танада юз берадиган салбий бузилишлар ва жисмоний хавфлар ҳақида фикр юритиш керак. Учинчидан, кечиримлилик ва сабр-тоқат каби олий инсоний фазилатларни эслаш ва ғазаб асоратида қилинган ноҳақ жазолардан кейин юзага келадиган айбдорлик ва пушаймонлик туйғулари ҳақида чуқур мулоҳаза юритиш лозим.
VI-VII Боблар: Қўрқувни босиш ва қайғу ҳамда депрессияни даволаш усуллари: Олтинчи ва еттинчи бобларда қўрқув, ваҳима ва қайғу каби кучли ҳиссий касалликларни даволашнинг амалий стратегиялари баён этилган. Олтинчи бобда қўрқув ва даҳшатнинг келиб чиқиш сабаблари таҳлил қилинади. Ал-Балхий қўрқувни енгишнинг бир неча самарали тактикаларини таклиф этади. Биринчидан, инсон қўрқадиган нарсаларининг аксарияти у кутганчалик хавфли эмаслигини ва таҳдидни кутиш туйғуси ҳақиқий воқеликдан кўра даҳшатлироқ бўлишини тушуниши лозим. Олим қўрқинчли нарсаларни совуқ иқлимдаги туманга ўхшатади — унга журъат билан кирилса, у нам ҳаводан бошқа нарса эмаслиги маълум бўлади. Иккинчидан, қўрқувга қарши курашишда инсон ғурури ва мағрурлигидан фойдаланиш, қўрқоқликни заифлик деб билиш ва унга қарши ғазаб туйғусини уйғотиш тавсия этилади. Учинчидан, қўрқинчли вазиятларга босқичма-босқич рўбарў келиш орқали кўникиш (тизимли десенситизация) усули кўрсатилади (масалан, урушга ўрганган аскарлар ёки операция қиладиган шифокорлар мисолида). Еттинчи бобда қайғу ва депрессияга қарши курашиш усуллари ёритилган. Ал-Балхий қайғуни икки турда эканлигини баён қилади: аниқ сабабга эга бўлган қайғу (реактив) ва аниқ сабаби бўлмаган қайғу (эндоген). Сабаби номаълум бўлган қайғу танадаги жисмоний мижознинг бузилиши ва қоннинг нопоклиги туфайли келиб чиқади ва у жисмоний тиббий муолажалар (қонни тозалаш), шунингдек, мусиқа ва ёқимли суҳбатлар орқали даволанади. Аниқ сабабли қайғуни даволаш учун эса когнитив тактикалар таклиф этилади. Инсон ўз танаси ва руҳини севиши, йўқотилган нарса учун соғлиғидан кечиш — бир оз фойда учун ўз капиталини сотишга ўхшаш аҳмоқлик эканини англаши лозим. Шунингдек, дунё ҳаётининг вақтинчалик табиатини тушуниш ва келажакдаги яхши кунларни умид қилиш орқали қайғуни енгиш йўллари кўрсатилган.
VIII Боб: Васвасали фикрлар ва ички салбий нутқни тўхтатишнинг когнитив ва амалий усуллари: Саккизинчи боб китобнинг энг ҳажмли ва мураккаб қисми бўлиб, у васвасали фикрлар ва ички салбий нутқни тўхтатишнинг усулларига бағишланган. Ал-Балхий ушбу аломатни инсон учун энг зарарли ва даволаш учун энг қийин бўлган руҳий бузилиш деб атайди. Васваса касаллиги ортида ирсий темперамент ва танадаги қуруқ мижознинг устунлиги ётиши мумкин. Олим васваса билан курашишнинг ташқи ва ички когнитив тактикалари тизимини ишлаб чиққан. Ташқи усулларга, биринчи навбатда, ёлғизликдан қочиш киради. Ал-Балхий ёлғиз қолиш салбий фикрлар ва зарарли ўз-ўзидан гапиришни кучайтиришини таъкидлайди. Шу сабабли беморга одамлар билан кўпроқ мулоқот қилиш, қизиқарли баҳсларда қатнашиш ва ижтимоий ҳаётга аралашиш тавсия этилади. Иккинчи ташқи усул — бекорчилик ва ишсизликдан қочишдир. Бўш вақт руҳни ички зарарли фаолиятга, яъни васвасали хаёлларга ундайди. Шунинг учун инсон кундалик даромад келтирадиган ишлар билан машғул бўлиши ёки дам олиш вақтида таом, жинсий алоқа, мусиқа ва гўзал манзараларни томоша қилиш каби завқли машғулотлар билан ўзини банд қилиши лозим. Ички усуллар эса когнитив қарши далиллар тўпламини шакллантиришдан иборатдир. Инсон ўз онгида васвасали фикрларга қарши баҳслашувчи айбланувчи каби мантиқий далилларни тайёрлаши ва уларни хотирада сақлаши лозим. Ал-Балхий илоҳий қонуниятлар ҳақида фикр юритишни таклиф қилади. Ер юзида Аллоҳ таоло томонидан хавфсиз ҳаёт йўллари хавфли йўллардан кўра кўпроқ қилиб белгиланганини, жисмонан ва руҳан соғлом бўлганлар сони ногиронлар сонидан анча кўп эканини тушуниш пессимистик фикрларни енгишга ёрдам беради. Бемор ўз хавотирларига қарши соғлом ва оптимистик қарашларни шакллантириши, дори-дармонлар ва шифокор маслаҳатларига риоя қилган ҳолда ушбу аломатдан бутунлай халос бўлиши мумкин.