Ушбу бўлимда Ғарб психологиясининг инсон табиатини фақат материалистик ва когнитив-машинавий нуқтаи назардан таҳлил қилиши, руҳий-маънавий жиҳатни эътиборсиз қолдириши танқид қилинади. Китобнинг мақсади инсон руҳияти ва тафаккурини қайта тиклаш, психологияни исломий қадриятлар билан бойитиш эканлиги таъкидланади. (52 сўз)

ЖЕРЕМИ ХЕНЗЕЛЛ-ТОМАС. КИРИШ
Жереми Хензелл-Томас киришида Малик Бадрийнинг ушбу асар орқали психология соҳасига қўшган бебаҳо ҳиссасини эътироф этади. Унда замонавий жамиятлардаги маънавий инқироз, «жамоавий невроз», стресс ва депрессияга қарши исломий мушоҳаданинг шифобахш ва тарбиявий кучи, шунингдек, Шарқ ва Ғарб фикрлаш тизимларининг қиёсий таҳлили баён этилади. (54 сўз)

МУАЛЛИФНИНГ МУҚАДДИМАСИ
Муаллиф Малик Бадрий китобнинг арабча аслидан инглиз ва ўзбек тилларига таржима қилиниш жараёнидаги атамалар талқини хусусида тўхталади. «Хушу», «яғбит», «ҳасад» ва «мушоҳада» каби арабча тушунчаларнинг семантик мураккаблиги, уларни бошқа тилларга тўғри етказиш муҳимлиги ва китобни ёзишда ёрдам берган инсонларга миннатдорчилик билдирилади. (53 сўз)

1. МУШОҲАДА: ЗАМОНАВИЙ ПСИХОЛОГИК ИСТИҚБОЛ
Биринчи бобда бихевиоризм, психоанализ ва нейропсихиатрия каби дунёвий психологик мактабларнинг редукционистик қарашлари таҳлил қилинади. Когнитив инқилобнинг ижобий томонлари кўрсатилиб, барибир унда маънавий-руҳий компонент етишмаслиги таъкидланади. Мушоҳада ва ички фикрлашнинг инсон хулқ-атвори ва ҳиссиётларига таъсири психологик жиҳатдан асосланади. (51 сўз)

2. МУШОҲАДА: ДАСТЛАБКИ МУСУЛМОН ОЛИМЛАРИНИНГ АСАРЛАРИ
Бобда Ибн ал-Қоййим, ал-Ғаззолий, ал-Балхий ва бошқа классик мусулмон мутафаккирларининг психологик мероси ёритилади. Уларнинг когнитив терапия, «беихтиёр фикрлар» (хавотир), ҳиссий бузилишларни қарши чоралар билан даволаш ва одатларни шакллантириш бўйича замонавий психологиядан асрлар олдин илгари сурган илғор ғоялари очиб берилади. (52 сўз)

3. ИСЛОМИЙ МУШОҲАДА ВА ЗАМОНАВИЙ МЕДИТАЦИЯ МАШҚЛАРИ
Ушбу бобда Ғарбда оммалашган трансцендентал медитация ва бўшашиш усулларининг психофизиологик фойдалари ўрганилади. Исломий мушоҳада ва зикрнинг инсон саломатлигига, қон босими, холестерин ва стресс даражасини пасайтиришга таъсири кўрсатилиб, дунёвий медитациядан фарқли равишда исломий мушоҳада Яратувчини англаш ва Унга ибодат қилишга йўналтирилгани таъкидланади. (54 сўз)

4. ҚУРЪОН ВА АЛЛОҲНИНГ ЯРАТГАНЛАРИНИ МУЛОҲАЗА ҚИЛИШ
Бобда Қуръони Карим оятлари орқали одамларни Коинот, табиат, ҳайвонот ва инсоннинг ўз яратилиши ҳақида тафаккур қилишга ундаш усуллари таҳлил қилинади. Аллоҳнинг раҳмати, олий сифатлари, шунингдек, такаббур ва шафқатсиз қалблар учун берилган огоҳлантиришларнинг психологик ва маънавий таъсири кўриб чиқилади. (51 сўз)

5. ЧЕКСИЗ ИБОДАТ ШАКЛИ СИФАТИДАГИ МУШОҲАДА
Ушбу бобда мушоҳаданинг замон ва макон билан чекланмаган ягона ва эркин ибодат шакли эканлиги тушунтирилади. Инсониятнинг ўтмиши, ҳозири ва охират ҳаёти ҳақида тафаккур қилишнинг аҳамияти, шунингдек, инсон қўли билан яратилган ва табиий мўъжизалар орқали Аллоҳнинг қудратини англаш йўллари баён этилади. (51 сўз)

6. КЎРИНМАС ҲАҚИДА МУЛОҲАЗА ҚИЛИШ ВА УНИНГ ЧЕКЛОВЛАРИ
Бобда исломий мушоҳаданинг ягона чеклови — Аллоҳнинг Зоти ҳақида фикр юритишнинг тақиқлангани тушунтирилади. Шу билан бирга, кўринмас олам (ғайб), ўлим, барзах ва охират саҳналарини когнитив ва тасаввурий идрок этиш орқали инсон руҳиятини поклаш ва иймонни мустаҳкамлаш масалалари Ал-Ҳорис ал-Муҳосибий ва Саййид Қутб асарлари мисолида таҳлил қилинади. (56 сўз)

7. МУШОҲАДАНИНГ ШАХСИЙ ДАРАЖАЛАРИ
Ушбу бобда мушоҳада чуқурлигига таъсир қилувчи тўққизта асосий омил: иймон чуқурлиги, диққатни жамлаш қобилияти, интроверт ва экстравертлик, руҳий ва жисмоний ҳолат, атроф-муҳит, маданият, билим ва дўстона муносабатлар атрофлича кўриб чиқилади ва уларнинг математик/когнитив модели тақдим этилади. (52 сўз)

8. ЭКСПЕРИМЕНТАЛ ФАН ВА ДИН: КОСМИК ҚОНУНЛАР
Бобда экспериментал фанлар ва исломий тафаккур ўртасидаги уйғунлик таҳлил қилинади. Ибн ал-Ҳайсам, Ибн Сино, ал-Балхий каби олимларнинг илмий кашфиётлари исломий мушоҳада маҳсули экани кўрсатилади. Ғарб фанидаги янги парадигмалар (квант физикаси) ва инсон руҳини инкор этишнинг оқибатлари муҳокама қилинади. (53 сўз)

9. ХУЛОСА
Якуний бобда тадқиқотнинг асосий хулосалари умумлаштирилади. Мушоҳада ва зикрнинг бир-бири билан ажралмас боғлиқлиги, мусулмон мутахассислари учун ўз илмий фаолиятини ибодатга айлантириш имкониятлари ва замонавий психологиядаги Ғарб мустамлакачилигига қарши исломий психологик мустақилликни тиклаш зарурлиги таъкидланади. (51 сўз)

ИЗОҲЛАР
Ушбу бўлимда китобнинг барча бобларида фойдаланилган манбалар, Қуръон оятлари, ҳадислар, классик исломий ва замонавий Ғарб психологик ҳамда тиббий адабиётларига берилган батафсил ҳаволалар ва библиографик кўрсаткичлар ўрин олган. (32 сўз)

Муқаддимада замонавий Ғарб психологиясининг ўнлаб йиллар давомида эришган ютуқлари ва шу билан бирга унинг чекланган жиҳатлари атрофлича таҳлил қилинади. Муаллиф ва муҳаррирлар таъкидлашича, Ғарб психологияси инсон психикасини, айниқса болалик тажрибаси ва хулқ-атвор механизмларини таҳлил қилишда муҳим муваффақиятларга эришган бўлса-да, у ҳали ҳам дунёвий гуманистик ва материалистик парадигма асири бўлиб қолмоқда. Бу ёндашув инсон онгини компьютер алгоритмлари ва сунъий интеллектга ўхшаш «машина» сифатида тушунишга мойилдир. Натижада, инсон табиатининг энг муҳим жиҳати — унинг маънавий ва руҳий «инсон руҳи» (spirit) ўлчами эътибордан четда қолдирилди.

Бундай соддалаштирилган ва редукционистик ёндашув бутун дунёда руҳий касалликлар, депрессия, ташвиш, васваса ва ўз жонига қасд қилиш ҳолатларининг кескин ортиб боришига қарши тўлиқ шифо бера олмади. Бўлимда таъкидланишича, анъанавий Ғарб психологлари ҳам аста-секин инсон «руҳи»нинг мавжудлигини ва унинг инсон ҳаётидаги ҳал қилувчи аҳамиятини тан ола бошламоқдалар. Малик Бадрий ўзининг ушбу тадқиқотида ана шу эътиборсиз қолдирилган руҳий ўлчовни қайта тиклашга интилади.

Мушоҳада (тафаккур) ғояси ва амалиёти ақлни қалб ва руҳ билан боғлаш учун ажойиб имконият беради. Мушоҳада орқали, айниқса Аллоҳ ва Унинг яратганлари ҳақида чуқур фикр юритиш орқали, инсониятни қийнаётган психологик ва руҳий безовталикларга таскин ва шифо бериш мумкин. Китобнинг биринчи (1991) ва инглизча (2000) нашрлари академик доираларда жуда катта ижобий акс-садо бергани, университетларда аспирантура дарслиги сифатида фойдаланилаётгани айтиб ўтилади. Шунингдек, бўлимда китобда қўлланилган сан-саналар (ҳижрий ва григориан) ҳамда арабча атамаларнинг диакритик белгилари бўйича изоҳлар берилган. (201 сўз)

ЖЕРЕМИ ХЕНЗЕЛЛ-ТОМАС. КИРИШ
Жереми Хензелл-Томас томонидан ёзилган ушбу кириш қисмида Малик Бадрийнинг «Мушоҳада» асарининг фундаментал аҳамияти очиб берилади. Хензелл-Томас тафаккурнинг инсон руҳий идрокини такомиллаштирадиган, илоҳий борлиқдан хабардорликни оширадиган ва қалбни тинчлантирадиган сокин амалиёт эканлигини таъкидлайди. Қуръони Каримнинг «Албатта, қалблар Аллоҳни зикр қилиш билан ором топади» (13:28) ояти мазкур жараённинг моҳиятини ташкил этади.

Бўлимда инглиз тилидаги «contemplation» ва «meditation» сўзларининг маънодош ва фарқли жиҳатлари таҳлил қилинади. Шарқ динларидаги медитация одатда онгнинг ўзгарган ҳолатига эришиш учун дунёвий фикрлашдан воз кечишни назарда тутса, исломий мушоҳада — онг, ҳис-туйғулар, ақл ва руҳни бирлаштирган когнитив-маънавий фаолиятдир. У Қуръоннинг инсонларни Коинотдаги ва табиатдаги илоҳий «белгилар» (оятлар) ҳақида чуқур ўйлаш чақириғига асосланади.

Хензелл-Томас замонавий Ғарб жамиятидаги Браян Торн томонидан таърифланган «жамоавий невроз» ва «кўр уйқу» ҳолатини таҳлил қилади. Араб тилидаги «nisyan» (унутиш) ва «insan» (инсон) сўзлари ўртасидаги боғлиқликка эътибор қаратилиб, замонавий одам ўз ҳаётининг илоҳий мақсадини унутиб қўйгани кўрсатилади. Ювал Ной Ҳарарининг маълумотларига таяниб, ҳозирги дунёда урушлардан кўра ўз жонига қасд қилиш оқибатида кўпроқ одам ҳалок бўлаётгани манзарисида, Бадрийнинг ушбу китоби инсон қалбининг юксак салоҳиятини қайта тиклашда жуда долзарб эканлиги таъкидланади.

Шунингдек, киришда таълим ислоҳоти, танқидий фикрлаш ва исломий ахлоқ (адаб ал-ихтилоф) масалалари муҳокама қилинади. Инсон ақлининг юқори функциялари (наус/интеллектус) ва қуйи муҳокама (дианойа) ўртасидаги мутаносиблик, Ибн Арабий, Румий ва бошқа мутафаккирларнинг муроқаба ҳақидаги қарашлари ёритилади. (205 сўз)

МУАЛЛИФНИНГ МУҚАДДИМАСИ
Муаллиф Малик Бадрий ўз муқаддимасида ушбу китобнинг қайта ишланган ва кенгайтирилган нашри арабча асл нусхадан сезиларли даражада фарқ қилишини эслатиб ўтади. Китобга 52 варақдан ортиқ янги қўшимчалар, тузатишлар ва янги боблар киритилган. Бадрий араб тилидан инглиз ва бошқа тилларга таржима қилишда юзага келадиган лингвистик ва концептуал муаммоларга алоҳида тўхталади.

Масалан, араб тилидаги «хушу» (khushū‘) сўзини инглиз тилидаги оддий «бўйсуниш» (submission) сўзи билан бериш нотўғридир, чунки «хушу» севги, эҳтиром ва илоҳий қўрқув билан йўғрилган ички ҳолатдир. Шунга ўхшаш «яғбит» (yaghbiṭ) ва «ҳасад» (ḥasad) сўзлари ўртасидаги фарқ тушунтирилади: «яғбит» — бошқанинг неъматига ҳавас қилиб, унга зарар етишини истамаслик (ижобий туйғу), «ҳасад» эса бошқадаги неъматнинг йўқолишини исташ (гуноҳкор туйғу)дир. Инглиз тилида бундай нозик фарқларни ифодаловчи тайёр сўзлар бўлмагани сабабли, муаллиф матнларни қайта ёзишга мажбур бўлган.

Шунингдек, «мушоҳада» (contemplation) ва «медитация» (meditation) атамаларининг қўлланилиши изоҳланади. Шарқий динларда медитация кўпинча ақлни ва рационал фикрлашни ўчиришга қаратилган бўлса, исломий тафаккур ақл, онг, ҳис-туйғу ва руҳни бирлаштирувчи когнитив фаолиятдир. Муаллиф Ал-Ғаззолийнинг «руҳ», «нафс», «қалб» ва «ақл» атамалари синоним сифатида ишлатилиши ҳақидаги қарашини ўз тадқиқотида қабул қилганини айтади. Якунда Хартумдаги ва Лондондаги академик ҳамкасбларига, таржимон Профессор Абдулвоҳид Луълуъага ва ўз оиласига миннатдорчилик изҳор этади. (198 сўз)

1. МУШОҲАДА: ЗАМОНАВИЙ ПСИХОЛОГИК ИСТИҚБОЛ
Бобда дунёвий ва маданиятга боғланган замонавий Ғарб психологияси нуқтаи назаридан исломий мушоҳада ва тафаккурни муҳокама қилишнинг сабаблари ёритилади. Муаллиф мусулмон зиёлилари ва психологлари ҳалигача Ғарб концепциялари таъсирида эканликларини, баъзан психологияни «исломлаштириш» байроғи остида билмасдан Исломни дунёвийлаштириб қўяётганликларини таъкидлайди.

Бадрий психология тарихидаги учта асосий ҳукмрон йўналишни кескин танқид қилади:
1. Бихевиоризм (Дж.Б.Уотсон, И.Павлов, Б.Ф.Скиннер): Инсонни фақат «стимул-жавоб» (S-R) формуласи бўйича ҳаракат қилувчи, ички онги, фикри ва руҳияти бўлмаган «ёпиқ қора қути» ва машина сифатида кўради. Уотсон очиқдан-очиқ одамларни ҳайвонлардан фарқсиз деб таснифлашни ва уларни дин, ахлоқ ва руҳиятдан озод қилишни тарғиб қилган. Бадрий бундай дегуманизацияни ва Сирил Бёртнинг «Психология аввал ўз руҳини, сўнг ақлини, охири онгини йўқотди» деган сўзларини келтиради.
2. Классик Психоанализ (З. Фрейд): Инсон хатти-ҳаракатларини онгсиз жинсий ва тажовузкор инстинктлар (либидо) билан изоҳлаб, онгли фикрлаш ва динни «иллюзия» ҳамда «оммавий невроз» деб атаган.
3. Биологик детерминизм ва нейропсихиатрия: Инсоннинг барча ахлоқий ва руҳий ҳаракатларини фақат мия кимёси, генлар ва нейронлар электрокимёсига тушириб қўяди («ҳар бир бузуқ фикр миядаги бузуқ молекула маҳсулидир»).

Бадрий Когнитив инқилобнинг пайдо бўлишини ижобий қадам деб баҳолайди. Когнитив психология инсонни «ахборот процессори» сифатида кўриб, ички фикрлаш, хотира ва қарор қабул қилиш жараёнларини қайта кашф этди. Когнитив терапияда (А.Бек ва бошқалар) беморларнинг «ихтиёрсиз салбий фикрларини» ва «дастурий таъминотини» ўзгартириш орқали ҳиссий бузилишларни даволаш муваффақиятли қўлланилмоқда. Бироқ, когнитив психология ҳам инсоннинг «маънавий-руҳий компонентини» рад этгани сабабли чала бўлиб қолмоқда.

Шунингдек, бобда ақл ва тана муносабати, Нобель мукофоти лауреати невролог Ҷон Экклснинг «ўзини англайдиган номоддий ақл» ҳақидаги тадқиқотлари, Жозеф Пирснинг юрак ва мия ўртасидаги нейро-гормонал алоқалар ҳақидаги кашфиётлари муҳокама қилинади. Боб сўнггида тилнинг тафаккур воситаси эканлиги, араб тилининг (Қуръон тили) фонетик ва семантик мукаммаллиги кўриб чиқилади. (288 сўз)

2. МУШОҲАДА: ДАСТЛАБКИ МУСУЛМОН ОЛИМЛАРИНИНГ АСАРЛАРИ
Ушбу бобда замонавий когнитив ва хулқ-атвор терапиясининг асосий тамойиллари аслида бир неча асрлар олдин дастлабки мусулмон олимлари томонидан ишлаб чиқилгани манбалар ёрдамида исботланади. Ғарб психологияси «соғлом фикрга» ва когнитив жараёнларга қайтиши учун 70 йилдан ортиқ вақт сарфлаган бўлса, ислом мутафаккирлари бу ҳақиқатни Қуръон ва Суннатга таянган ҳолда аниқ баён этишган эди.

Бадрий қуйидаги олимларнинг меросини таҳлил қилади:
1. Абу Зайд ал-Балхий: Ўзининг «Масалиҳ ал-абдан ва ал-анфус» (Тана ва руҳ учун озиқ) асарида психологик ва жисмоний саломатликнинг ўзаро боғлиқлигини, кутилмаган ҳиссий чайқалишларга қарши соғлом фикр ва мулоҳазаларни олдиндан тайёрлаб қўйиш (психопрофилактика) зарурлигини кўрсатган.
2. Ибн ал-Қоййим ал-Жавзийя: Ўзининг «Ал-Фавоид» ва «Мифтоҳ дорус саодаҳ» асарларида когнитив жараёнларнинг динамикасини батафсил баён этган. Унинг таъкидлашича, ҳар бир ҳаракат беихтиёр ўткинчи фикрлардан — «хавотир» ва «васовис»дан бошланади. Агар салбий «хавотир» назорат қилинмаса, у шахват/истакка, сўнг ниятга, кейин ҳаракатга ва охир-оқибат одатга айланади. Ибн ал-Қоййим салбий одатларни улар кучаймасдан олдин, дастлабки «хавотир» босқичида зид фикрлар ва қарши чоралар билан йўқ қилиш осонроқлигини таъкидлайди. Бу замонавий Аарон Бекнинг «беихтиёр фикрлар» назарияси ва хулқ-атвор терапиясининг айнан ўзидир.
3. Абу Ҳомид ал-Ғаззолий: «Иҳё улум ад-дин» ва «Ал-ҳикма фий махлуқот Аллоҳ» асарларида хулқ-атворга қарши чоралар (counter-conditioning) орқали таъсир ўтказиш усулларини кўрсатади. Касаллик ўз тескариси билан даволанганидек (иситма — совитиш билан), руҳий нуқсонлар ҳам қарши ҳаракатлар билан даволанади (зиқналик — сахийлик билан, такаббурлик — камтарлик билан). Ал-Ғаззолий «билим юрак ҳолатини ўзгартиради, юрак ҳолати тана аъзоларининг вазифасини ўзгартиради» деб когнитив занжирни ифодалайди.

Бобда исломий мушоҳаданинг тўрт босқичи баён этилади:
1. Ҳиссий идрок (объектни кўриш, эшитиш);
2. Эстетик баҳолаш (тузилиш ва гўзалликдан ҳайратланиш);
3. Яратувчига ўтиш (объектдан Яратганнинг қудратини ва ҳикматини англаш);
4. Маънавий билиш / Шуҳуд (Аллоҳни доимий зикр қилиш ва севиш ҳолати).

Шунингдек, бобда Каъба ва Пайғамбар (с.а.в.) масжидининг ўта соддалиги, сохта ҳашаматга берилмаслик ва даҳшатли фалокатлар (Қорун қиссаси) ҳамда ўлим манзараларидан сабоқ олишнинг психологик таъсири очиб берилади. (285 сўз)

3. ИСЛОМИЙ МУШОҲАДА ВА ЗАМОНАВИЙ МЕДИТАЦИЯ МАШҚЛАРИ
Ушбу бобда Ғарбда кенг тарқалган трансцендентал медитация, бўшашиш (relaxation) техникалари ва уларнинг психофизиологик таъсири исломий мушоҳада нуқтаи назаридан таҳлил қилинади. Замонавий тиббиёт ва психоневрология тадқиқотлари шуни кўрсатадики, сурункали психологик стресс, ташвиш ва тушкунлик инсон иммунитетини заифлаштиради, буйрак усти безларидан стресс гормонларини чиқариб, қон босими, юрак касалликлари ва инсульт хавфини оширади.

Герберт Бенсон ва бошқа олимларнинг тадқиқотлари бўшашиш ва медитация машқларининг қуйидаги фойдаларини исботлади:
- Қон босими ва қондаги холестерин даражасини (35% гача) пасайтириш;
- Нафас олиш ва томир уриши тезлигини секинлаштириш;
- Мияда хотиржамликни ифодаловчи альфа-ритмларни кучайтириш;
- Терининг психогальваник қаршилигини 400% га ошириш (ҳаяжон ва ташвиш камайганининг белгиси);
- Психосоматик оғриқлар, уйқусизлик ва стрессни енгиш.

Бенсон ва Л. Ле Шан каби мутахассислар медитация давомида диний ва маъноли сўзларни (мантра) такрорлаш терапевтик таъсирни янада оширишини аниқладилар. Бенсон мусулмонлар учун «Аллоҳ», «Субҳаналлоҳ», «Алҳамдулиллаҳ», «Аллоҳу акбар» ва «Аҳад» сўзларини такрорлашни тавсия этади.

Бадрий исломий мушоҳада ва дунёвий медитация ўртасидаги муҳим ва фундаментал фарқларни кўрсатиб беради:
1. Мақсад фарқи: Дунёвий медитация фақат стрессни камайтириш ва «шахсий фаровонлик» ёки онгни фикрлардан холи қилиш учун ишлатилади. Исломий мушоҳада эса Аллоҳни англаш, Унинг улуғворлигини ҳис қилиш ва Унга ибодат қилишга йўналтирилган.
2. Когнитив фаолият: Ғарблик муаллифлар (К. Армстронг, Ле Шан) медитацияда ақл ва мантиқни «ўчиришни» маслаҳат беришади. Исломда эса ақл, тафаккур ва идрок тўлиқ фаоллашади.

Бобда доктор Аҳмад Элкадининг (АҚШ) ва доктор Муҳаммад Хаир ал-Иргисусининг (Судан) тажрибалари келтирилади. Қуръон тиловатини тинглаш ва исломий руҳий терапия беморларнинг қон босимини нормаллаштириши ва мушакларни бўшаштириши экспериментал тарзда исботланган.

Абу Аъла Маудуди назариясига кўра, Шарқ динларидаги (буддизм, ҳиндуизм) медитация маросимлари аслида қадимги ваҳий динларидан қолган, лекин вақт ўтиши билан бузилиб, асл тавҳид моҳиятини йўқотган сарқитлардир. Ғарб эса уларнинг фақат тиббий-прагматик томонини ўзлаштирган. Мусулмон учун эса ибодат, зикр ва мушоҳада бир бутун бўлиб, ҳам жисмоний, ҳам руҳий, ҳам охират саодатини таъминлайди. (288 сўз)

4. ҚУРЪОН ВА АЛЛОҲНИНГ ЯРАТГАНЛАРИНИ МУЛОҲАЗА ҚИЛИШ
Тўртинчи бобда Қуръони Каримнинг инсон қалби ва онгига таъсир ўтказиш, уни тафаккур ва мушоҳадага ундаш методологияси атрофлича ўрганилади. Қуръон оятлари инсоннинг турли ахлоқий ва ҳиссий ҳолатларига мурожаат қилиб, уни бир зайлдаги бепарволикдан уйғотиш учун турли усулларни қўллайди.

Муаллиф Қуръондаги тафаккур манбаларини қуйидаги гуруҳларга бўлади:
1. Аллоҳ ва Унинг олий сифатлари ҳақида тафаккур: Ҳақиқий исломий мушоҳада Аллоҳнинг ягоналигига (тавҳид) ва Унинг гўзал исмларига (Холиқ, Азийз, Ҳакийм, Латийф) бўлган қатъий ишончдан бошланади (Ихлос, Ҳашр, Анъом суралари).
2. Аллоҳнинг раҳмати ва неъматларини эслатиш: Чорва ҳайвонлари, ёмғир, экинлар, мевалар, кеча ва кундузнинг алмашиниши, денгиздаги кемалар ва тоғлар ҳақидаги оятлар (Наҳл сураси). Бу эслатмалар инсон қалбида миннатдорчилик, раҳм-шафқат ва севги туйғуларини уйғотади.
3. Шафқатсиз ва такаббур қалблар учун огоҳлантиришлар: Илоҳий даъватга ёпиқ бўлган, такаббур одамлар учун таҳдидий ва оғриқли саволлар берилади («Улар кўрмайдиларми?!», «Инсон Биз уни нутфадан яратганимизни билмайдими?!»). Туянинг яратилиши, осмоннинг кўтарилиши, тоғлар ва ернинг текисланиши ҳақидаги оятлар (Ғошия, Ёсин, Мурасалот суралари).
4. Тақводорларнинг мақтови: Аллоҳни тик турган, ўтирган ва ёнбошлаган ҳолда эслайдиган, осмонлар ва ернинг яратилиши ҳақида фикр юритиб, «Роббимиз, буни бекорга яратганинг йўқ» дейдиган ақл эгалари мақталади (Оли Имрон сураси).
5. Туғма эстетик туйғуга мурожаат: Қуръон тоғларнинг турли ранглари (оқ, қизил, қоп-қора), одамлар ва ҳайвонларнинг ранг-баранглиги, чорва молларининг ўтлоқдан қайтишидаги «жамол» (гўзаллик) ҳақида гапириб, инсоннинг эстетик туйғуларини жунбушга келтиради (Фотир, Наҳл, Сажда суралари). Сайид Қутбнинг «Фий зилолул Қуръон» асаридан иқтибос келтирилиб, Коинотнинг мукаммал уйғунлиги ва гўзаллиги баён этилади.
6. Яратгувчининг Ўз ижоди билан қасам ичиши: Аллоҳ Таоло тонготар, тонг, оқшом, ой, анжир, зайтун, юлдузлар ва инсон нафси билан қасам ичади. Бу инсонга Унинг ижодини пухта ўрганиш ва таҳлил қилиш учун жиддий чақириқдир.
7. Ўзини ўзи мушоҳада қилиш (инсон физиологияси ва руҳияти): Инсоннинг лой ва нутфадан яратилиши, она қорнидаги босқичлари, эшитиш, кўриш ва ақл берилгани ҳақида фикр юритиш. Сайид Қутб таъкидлаганидек, инсон — микрокосм эмас, балки ўзида макрокосмни сақловчи энг буюк мўъжизадир. (295 сўз)

5. ЧЕКСИЗ ИБОДАТ ШАКЛИ СИФАТИДАГИ МУШОҲАДА
Бешинчи бобда мушоҳаданинг вақт, макон ва ташқи шароитлар билан чекланмаган, эркин ва чексиз ибодат шакли эканлиги тушунтирилади. Намоз ёки рўза каби ибодатлар муайян вақт ва қоидаларга эга бўлса, тафаккур инсоннинг ҳар қандай ҳолатида — ўтирганда, турганда, ёнбошлаганда ва ҳаракатланганда давом этиши мумкин.

Қуръони Карим тафаккур қилувчи онгни замон ва макон занжирларидан озод қилиш учун учта вақт ўлчамига мурожаат қилади:
1. Ўтмишга назар: Маклуқотларнинг аввал-башдан қандай яратилгани (Анакабут: 20) ва ўтмишдаги ҳалоқ бўлган, кибрга берилган халқларнинг оқибати ҳақида фикр юритиш (Рум: 9).
2. Ҳозирги замон: Атрофдаги табиий ҳодисалар ва инсон томонидан яратилган технологияларни кузатиш.
3. Келажак (Охират): Бу дунёнинг ўткинчилиги ва охират ҳаётининг боқийлиги ҳақида тафаккур қилиш (Бақара: 219-220).

Муаллиф инсон томонидан яратилган технологиялар (кемалар, самолётлар, совут/кийим ишлаб чиқариш) ҳам аслида Аллоҳнинг инсонга берган илми ва Коинотда ўрнатиб қўйган қонунлари туфайли мумкин бўлганини таъкидлайди. Қуръонда «Денгизларда тоғдек бўлиб сузиб юрувчилар ҳам Уникидир» (Шўро: 32) ва Довуд (а.с.)га берилган санъат (Анбиё: 80) эслатилади.

Бадрий айрим замонавий мусулмонларнинг ғарб технологияларига маҳлиё бўлиб, уларни диндан ажратиб қўйишларини ёки аксинча, технологиядан нафратланишларини чалкашлик деб атайди. Аслида, моддий Коинотдаги ҳар бир аниқлик ва инсон даҳосининг муваффақияти Аллоҳнинг ер юзидаги қонунларининг ижросидир. Мушоҳада инсонни ўткинчи дунё чегараларидан олиб чиқиб, Коинотнинг ҳақиқий Эгасини англашга ва Унга чексиз ҳамду сано айтишга олиб келади. (198 сўз)

6. КЎРИНМАС ҲАҚИДА МУЛОҲАЗА ҚИЛИШ ВА УНИНГ ЧЕКЛОВЛАРИ
Олтинчи бобда исломий мушоҳаданинг чегаралари ва чекловлари аниқ белгилаб берилади. Мушоҳада Коинотдаги барча кўринадиган ва кўринмас яратилган нарсаларга татбиқ этилиши мумкин бўлса-да, унда битта мутлақ тақиқ мавжуд — бу Аллоҳнинг Зоти ҳақида фикр юритишдир.

Муаллиф бунинг сабабларини психологик ва гносеологик жиҳатдан тушунтиради:
1. Инсон ақли ва сезги органлари Вақт ва Макон билан чекланган. Инсон ўзи илгари тажриба қилмаган ёки кўрмаган мутлақо янги нарсани (масалан, мутлақо янги ранг ёки мавжуд бўлмаган ҳайвонни) тасаввур қила олмайди; у фақат мавжуд бўлакларни бирлаштиради.
2. Аллоҳ Таоло эса Вақт ва Маконни Яратган Зотдир. У Зотга ўхшаш ҳеч нарса йўқдир (Шўро: 11) ва кўзлар Уни идрок эта олмас (Анъом: 103).
3. Пайғамбар (с.а.в.) ҳадисларида: «Аллоҳнинг яратганлари ҳақида ўйланг, лекин Унинг Зоти ҳақида ўйламанг, чунки сиз бунга ҳеч қачон кучингиз етмайди» деб маслаҳат берилган. Бобда Ал-Ғаззолийнинг ушбу мавзудаги чуқур шеърий парчаси келтирилади.

Аммо, Аллоҳнинг Зотини тафаккур қилиш тақиқланган бўлса-да, кўринмас оламга (ғайб) тегишли бўлган бошқа ҳодисалар — Ўлим, Қабр ҳаёти, Барзах ва Охират саҳналари (Жаннат ва Дўзах) ҳақида мулоҳаза юритиш нафақат жоиз, балки жуда тавсия этилади.

Бадрий аналогия усулидан фойдаланади: Ҳомила она қорнида туриб ташқи дунёни (қуёш, тоғлар, дарахтларни) тасаввур қила олмаганидек ва туғилгач плацентадан воз кечганидек, инсон ҳам ўлим орқали бу тор дунёдан кенгроқ Барзах ва Охират ўлчамига ўтади. Уйқудаги тушлар ва кечинмалар ҳам ўлим ва қабр ҳолатини англаш учун дунёвий мисолдир.

Бобда Ал-Ҳорис ал-Муҳосибийнинг «Китоб ат-Таваҳҳум» асаридан ўлим аччиқлиги, фариштанинг руҳни олиши, Қиёматдаги қайта тирилиш, ҳисоб-китоб, тарози ва Суроқ саҳналарининг ниҳоятда жонли ва таъсирли тасвирлари келтирилади. Шунингдек, Саййид Қутбнинг «Таквир» сураси тафсиридаги Коинотнинг вайрон бўлиши (қуёшнинг сўниши, юлдузларнинг тўқилиши, денгизларнинг ёниши) ҳақидаги психологик таҳлиллари берилади. Бундай мушоҳада инсонни гуноҳлардан тўхтатиб, руҳини поклайди. (282 сўз)

7. МУШОҲАДАНИНГ ШАХСИЙ ДАРАЖАЛАРИ
Ушбу бобда инсонлар ўртасидаги мушоҳада (мулоҳаза ва муроқаба) чуқурлигидаги фарқлар ва бу фарқларни белгиловчи шахсий ҳамда атроф-муҳит омиллари батафсил таҳлил қилинади. Муаллиф мушоҳада чуқурлигига таъсир этувчи тўққизта асосий ўзгарувчини ажратиб кўрсатади:

1. Иймон чуқурлиги: Энг ҳал қилувчи омил. Иймон қанчалик кучли бўлса, мушоҳада шунчалик чуқур бўлади.
2. Диққат-эътиборнинг чуқурлиги ва давомийлиги: Инсоннинг асаб тизимига ва Г.Ю. Айзенк таснифидаги интроверт/экстравертликка боғлиқ. Интровертларнинг ретикуляр фаоллаштирувчи тизими ички сигналларни кучайтиргани сабабли, улар узоқ вақт ёлғизликда чуқур фикрлашга ва диққатни жамлашга берилувчандирлар. Экстравертлар эса ташқи муҳит ва ижтимоий мулоқотга берилгандирлар.
3. Мушоҳада қилувчининг ҳиссий ва ақлий ҳолати: Психологик соғломлик, хотиржамлик. Ташвиш, депрессия, васваса ва руҳий касалликлар чуқур тафаккурга халақит беради. Пайғамбар (с.а.в.) дуоларида ташвиш ва қайғудан паноҳ сўраганлари эслатилади.
4. Атроф-муҳит омиллари: Моддий ва оилавий фаровонлик, шовқиннинг йўқлиги. Кундалик ташвишларга банд одам хотиржам мушоҳада қила олмайди.
5. Маданиятнинг таъсири: Болаликдан эстетик гўзалликни ва табиатни қадрлашга ўргатилган маданият вакиллари мушоҳадага берилувчан бўладилар. Бобда Хартумдаги Нил кўпригида қуёш ботишини томоша қилган инглизлар ва буни тушунмаган маҳаллий аҳоли мисоли келтирилади.
6. Диндорларнинг мушоҳада нарсаси ҳақидаги билимлари: Мушоҳада объекти (масалан, Осмон ва юлдузлар) ҳақида чуқур билимга эга бўлган олим (астроном) оддий одамга қараганда Аллоҳнинг қудратини анча юқори даражада англайди. Фритьоф Капранинг («Физика Даоси») океан бўйидаги космик рақсни ҳис қилиш тажрибаси келтирилади.
7. Ибрат ва дўстона муносабатларнинг таъсири: Солиҳ ва донишманд устоз (шайх) билан мулоқотда бўлиш шогирднинг дунёқараши ва муроқабасини юксалтиради (Ибн ал-Қоййим тасвирлаган ҳолатлар).
8. Мушоҳада нарсалари табиати: Табиий ҳодисалар (чақмоқ, момақалдироқ, тоғлар) сунъий ва мавҳум технологик нарсаларга қараганда кучлироқ ҳиссий ва маънавий таъсир кўрсатади.
9. Мушоҳада нарсалари билан танишлик (кўникиш): Ҳаддан ташқари танишлик (масалан, ҳар куни қуёш чиқишини кўриш) ҳайратланиш туйғусини хиралаштириши мумкин. Ибн ал-Жавзийнинг Ҳайбар тоғларини кўргандаги психологик кечинмалари берилади.

Бадрий ушбу омилларни математик-когнитив модель сифатида ифодалайди:
«Мушоҳада чуқурлиги = Иймон х (Диққат + Билим + Ҳолат +...)»
Бу ерда Иймон омили «кўпайтирувчи» сифатида хизмат қилади. Агар Иймон = 0 бўлса (куфр), бошқа сифатлар қанчалик юқори бўлмасин, исломий мушоҳада чуқурлиги нолга тенг бўлади. (312 сўз)

8. ЭКСПЕРИМЕНТАЛ ФАН ВА ДИН: КОСМИК ҚОНУНЛАР
Саккизинчи бобда экспериментал (эмпирик) фанлар ва исломий тафаккур ўртасидаги узвий уйғунлик очиб берилади. Муаллиф таъкидлайдики, ташқи муҳитни кузатиш, тажриба ўтказиш ва Коинот қонунларини кашф этиш аслида Қуръон буйруғи бўлиб, исломий мушоҳаданинг бошланғич босқичидир (Анъом: 95-96, Ёсин: 38-40).

Мусулмон олимларининг табиий фанларга қўшган ҳиссалари таҳлил қилинади:
1. Ал-Ғаззолий «Ал-Ҳикма фий Махлуқот Аллоҳ» асарида қушларнинг учиш анатомиясини (енгил суяклар, патлар тузилиши, думнинг руль вазифаси, ягона чиқарув аъзоси) шу қадар аниқ тасвирлаганки, бу замонавий аэродродинамикага мос келади.
2. Мустафо Маҳмуд ва Алий Ибн Абу Толибнинг («Наҳжул Балоға») чумоли ва чигирткалар ҳақидаги кузатувлари. Алий (р.а.) чумолининг овқат ғамлаши, аъзолари тузилиши ва заифлигига қарамай Раззоқ бўлган Аллоҳ томонидан ризқланишини ажойиб тарзда тасвирлаган. Ибн ал-Қоййим чумолиларнинг овқатни бўлиши, донни униб чиқмаслиги учун тўртга бўлиши ва ёлғон маълумот берган чумолини жазолаши ҳақидаги тажрибаларини келтиради.
3. Аз-Замахшарий «Тафсирул Кашшоф»да эски китоблар орасидаги кўзга кўринмас майда ҳашаротларни тасвирлаб, микроскопик мавжудотлар мавжудлигини кашф этган.
4. Абу Зайд ал-Балхий психиатрия соҳасида невроз ва психоз ўртасидаги фарқни, эндоген (кимёвий/биологик) ва экзоген (атроф-муҳит сабабли) депрессияни Эмил Крепелиндан 11 аср олдин таснифлаб берган.

Немис шарқшуноси Зигрид Хункенинг «Аллоҳнинг Офтоби Ғарбда Порлайди» ва Монтгомери Уоттнинг асарларидан иқтибослар келтирилиб, Ибн ал-Ҳайсам (оптика ва камера-обскура асосчиси), Ибн Сино («Ал-Қонун» муаллифи), Жобир ибн Ҳайян ва ал-Хоразмий каби мусулмон даҳоларининг кашфиётлари айнан исломий мушоҳада ва Қуръон амрига амал қилиш маҳсули бўлгани исботланади.

Ғарб цивилизацияси фанни диндан ажратиб, табиатни «забт этилиши керак бўлган душман» деб эълон қилгани танқид қилинади. Скотт Пек, Герберт Бенсон ва Фритьоф Капра каби замонавий Ғарб олимларининг асарларига таяниб, квант физикаси ва янги фан парадигмалари қайтадан Онг ва Маънавиятга қайтаётгани, Исломда эса Инсон ва Табиат ўртасида доимо дўстона уйғунлик (Пайғамбарнинг Уҳуд тоғига ва ойга бўлган меҳр-муҳаббати) мавжудлиги кўрсатилади. (290 сўз)

9. ХУЛОСА
Якуний тўққизинчи бобда бутун тадқиқотнинг асосий ғоялари ва практик хулосалари умумлаштирилади. Муаллиф таъкидлайдики, Аллоҳнинг яратганлари ҳақида тафаккур қилиш ва мушоҳада юритиш барча мусулмонлар учун диний ва маънавий бурчдир. Қуръони Карим ва Пайғамбар (с.а.в.) ҳадислари мусулмонларни доимо Коинотни кузатиш орқали Яратувчига сажда қилишга даъват этади.

Тафаккур ва Зикр бир танганинг икки томони каби ажралмасдир: Намозда ёки зикрда Аллоҳнинг улуғворлигини ўйламаслик мумкин бўлмаганидек, ҳақиқий фикрлаш ҳам Аллоҳни эслашсиз амалга ошмайди. Мушоҳада орқали маънавий билишга (шуҳуд) эришган мўминлар бу дунёдаги энг бахтли ва хотиржам инсонлардир.

Бадрий мусулмон китобхонларга ўз тафаккур даражаларини ошириш бўйича амалий маслаҳатлар беради:
- Ўз руҳий ва когнитив қобилиятларини, туғма диққатни жамлаш хусусиятларини ўрганиш;
- Тафаккурдан чалғитувчи салбий одатларни ва психо-эмоционал тўсиқларни аниқлаб, уларни қарши чоралар билан бартараф этиш;
- Аллоҳни зикр қилиш ва тафаккур учун махсус вақт ва тинч муҳит ажратиш (масалан, йўлдаги, транспортдаги вақтдан унумли фойдаланиш).

Муаллиф мусулмон олимлари, тадқиқотчилари ва талабаларига мурожаат қилиб, уларни ўз илмий фаолиятларини ва лаборатория тадқиқотларини Аллоҳга хизмат қилиш ва ибодат деб билишларига ундайди. Эмпирик, индуктив ва дедуктив методлар билан бир қаторда, чуқур тафаккур ва холис дуо орқали кутилмаган илоҳий илҳом ва кашфиётларга эришиш мумкинлиги ҳақида мисоллар келтирилади.

Якунда Бадрий психологик мустақиллик масаласини кўтаради. Жоржтаун ва Оксфорд университетлари олимлари (Ф. Могадам, Р. Харри) тадқиқотларига таяниб, ривожланаётган ва мусулмон мамлакатлари Ғарбнинг эскирган, дунёвий ва америкалашган психологик моделларига кўр-кўрона тақлид қилишдан воз кечишлари кераклиги таъкидланади. Мусулмон мутахассислари ўзларининг бой исломий ва когнитив меросларига танишиб, инсон табиатини яхлит кўра оладиган ҳақиқий исломий психологияни ривожлантиришлари лозим. (248 сўз)

ИЗОҲЛАР
Ушбу бўлим китобнинг академик ва илмий базисини ташкил этувчи манбалар рўйхатидан иборат. Унда 1-бобдан 9-бобгача бўлган барча матнлараро ҳаволалар, Қуръони Карим оятларининг сура ва оят рақамлари, Ҳадиси шариф тўпламлари (Саҳиҳи Бухорий, Саҳиҳи Муслим, Сунани Термизий, Муснади Аҳмад ва бошқалар) аниқ кўрсатилган.

Шунингдек, манбаларда классик мусулмон олимларининг (Ибн ал-Қоййим ал-Жавзийянинг «Ал-Фавоид», «Мифтоҳ дорус саодаҳ», «Мадорижус соликийн»; Абу Ҳомид ал-Ғаззолийнинг «Иҳё улум ад-дин», «Ал-ҳикма фий махлуқот Аллоҳ»; Абу Зайд ал-Балхийнинг «Масалиҳ ал-абдан ва ал-анфус»; Аз-Замахшарийнинг «Тафсирул Кашшоф»; Ал-Ҳорис ал-Муҳосибийнинг «Китоб ат-Таваҳҳум»; Саййид Қутбнинг «Фий зилолул Қуръон» ва бошқалар) арабча аслият нашрлари берилган.

Бундан ташқари, Ғарб психологик, тиббий ва физикавий адабиётларининг (Дж. Б. Уотсон, З. Фрейд, Г. Ю. Айзенк, Т. Кун, Ҷ. Экклс, К. Поппер, У. Уттал, Ҷ. Ч. Пирс, А. Бек, Г. Бенсон, Л. Ле Шан, С. Вольф, Ж. П. Пинел, Ф. Капра, М. Скотт Пек, С. Хунке, В. М. Уотт ва бошқалар) нашриёт маълумотлари, бетлари ва оригинал номлари тўлиқ келтирилган. (152 сўз)